وسوسه های شیطانی و راه های مقابله با آن از دیدگاه قرآن کریم - ایزدی، عباس - الصفحة ١٩٧ - قوّه متخیله (متصرّفه)

حِیوانات هم اِین نِیرو هست و در آن‌ها به منزله عقل انسانِی است چون آن‌ها قوه عاقله ندارند که درک معانِی کلِیه کنند، گوسفند از گرگ نفرت دارد و حِیواناتِی مثل سگ به صاحبشان وفا دارند. بچه‌هاِی حِیوانات به مادرشان محبت دارند.

قوّه واهمه ممکن است در اثر انحراف در مقابل قوه عاقله باِیستد و همان طور که قبلاً از قول ملااحمد نراقِی از معراج نقل شد ممکن است قوّه‌ِی واهمه به مکر و خدعه و فرِیب و حِیله و تلبِیس و خِیانت و فتنه بپردزاد.

قوّه ذاکره (حافظه)

اِین قوه در بطن آخر مغز قرار دارد و اگر آسِیبِی به قسمت اخِیر مغز وارد شود قوه حافظه نابود مِی‌شود اِین قوه نگهبان معانِی جزئِیه و خزانه‌دار واهمه است و نسبت به آن با واهمه، همان نسبت قوه خِیال با حس مشترک است که قوه خِیال حافظ صورت‌هاِیِی است که از حس مشترک در آن ذخِیره مِی‌شود.

قوّه متخِیله (متصرّفه)

قوّه متصرفه در قسمت جلو بطن وسط دماغ قرار دارد که صورت‌هاِی جزئِی و معانِی جزئِیه را با هم ترکِیب مِی‌کند مثلاً انسانِ داراِی چند دست و پا را خِیال مِی‌کنِیم در اِین‌جا قوه متصرفه را قوه وهم به کار گرفته است و ِیا صورت را با معنِی ترکِیب مِی‌کند لذا مِی‌گوئِیم: حسن داناست، حسِین فداکار است و... در اِین‌جا قوه متصرفه را عقل به کار گرفته است.

هرگاه قوه متصرّفه را عقل به کار اندازد آن را مفکّره گوِیند و اگر قوّه واهمه آن را به خدمت بگِیرد آن را متخِیّله نامند، اِین که در قضاِیاِی موجبه موضوع را با محمول ترکِیب مِی‌کنِیم و ِیا در قضاِیاِی سالبه آن دو را از ِیکدِیگر جدا مِی‌کنِیم اِین کار قوّه متصرّفه است.