وسوسه های شیطانی و راه های مقابله با آن از دیدگاه قرآن کریم - ایزدی، عباس - الصفحة ١٩٥ - قوای پنجگانه باطنی

چِیزِی که در خارج وجود دارد و مورد علم ماست اگر دِیدنِی است از راه قوّه‌ِی باصره معلوم مِی‌شود و اگر شنِیدنِی است با حس سامعه شنِیده مِی‌شود و اگر ملموس است از راه لمس ادراک مِی‌ شود مثل احساس گرما و سرما.

قواِی پنج‌گانه باطنِی

برخورد و تماس قبلِی ما به اشِیا از راه ِیکِی از حواس پنج‌گانه (لامسه، ذائقه، باصره، شامّه و سامعه) زمِینه را براِی علم به اشِیاء فراهم مِی‌سازد و علم و ادراک پِیدا مِی‌کنِیم و اِین ِیافتن که نامش علم است بر حسب مراتب نفس صعود پِیدا مِی‌کند و ابتدا به حس مشترک مِی‌رود که همان حسِی است که محسوسات در آن جمعند. فلاسفه قواِی باطنِی و حواس باطنه را پنج نوع مِی‌دانند زِیرا هر چِیزِی را درک مِی‌کنِیم ِیا از قبِیل معانِی است ِیا صورت‌ها و معانِی ِیا کلِی هستند و ِیا جزئِی. و معانِی کلِیّه را قوّه عاقله (نفس ناطقه) درک مِی‌کند و معانِی جزئِیه توسط قوه واهمه ادراک مِی‌شوند و صورت‌ها به واسطه حس مشترک درک مِی‌شوند و نگهبان صور جزئِیه قوه خِیال است که خازنه هم به آن مِی‌گوِیند و نگهبان معانِی را ذاکره و حافظه نامند و قوه‌اِی که معانِی و صورت‌ها را با هم ترکِیب مِی‌کند و ِیا از هم جدا مِی‌نماِید قوّه متخِیّله و مفکّره نام دارد.

بنابراِین انسان غِیر از اِین پنج حس ظاهرِی داراِی پنج حس باطنِی نِیز مِی‌باشد.

حاجِی سبزوارِی: