وسوسه های شیطانی و راه های مقابله با آن از دیدگاه قرآن کریم - ایزدی، عباس - الصفحة ٢٢٧ - فرق وحی و غریزه و نظر اقبال لاهوری

مرحوم علامه مطهرِی[١] در کتاب مقدمه‌اِی بر جهان‌بِینِی ج ٣ در باب وحِی و نبوت مِی‌نوِیسد:

«علامه شهِیر و متفکر بزرگ اسلامِی، اقبال لاهورِی با همه نکته‌سنجِی‌ها در مسائل اسلامِی که ما در اِین کتاب و کتاب‌هاِی دِیگر فراوان از او سود بردِیم در توجِیه و تفسِیر فلسفه ختم نبوت سخت دچار اشتباه شده است»

که بنده کلام آقاِی مطهرِی را با توضِیحات خودم بِیان مِی‌کنم.

اقبال لاهورِی[٢] سخن خوِیش را بر چند اصل مبتنِی کرده است.

اصل اول: وحِی که از نظر لغوِی به معناِی آهسته و به نجوا سخن گفتن است قرآن مفهوم گسترش ِیافته‌اِی دارد که شامل انواع هداِیت‌هاِی مرموز از جمله هداِیت جماد و نبات و حِیوان گرفته تا هداِیت انسان به وسِیله وحِی مِی‌شود مِی‌گوِید اِین اتّصال با رِیشه‌ِی وجود به هِیچ وجه مخصوص آدمِی نِیست. شکل استعمال کلمه وحِی در قرآن نشان مِی‌دهد که وحِی را خاصِّیتِی از زندگِی مِی‌داند و البته اِین هست که خصوصِیت و شکل آن بر حسب مراحل تکامل زندگِی متفاوت است مثلاً گِیاهِی که به آزادِی در مکانِی رشد مِی‌کند و جانورِی که براِی سازگار شدن با محِیط تازه زندگِی، داراِی عضو تازه‌اِی مِی‌شود و انسانِی که از اعماق درونِی، زندگِی روشن و تازه‌اِی درِیافت مِی‌کند، همه نماِینده حالات مختلف وحِی هستند. روِی اِین کلام خوب توجه کنِیم از جماد گرفته و نبات گرفته و انسان و اِین‌ها که بنا بر ضرورت‌هاِی ظرفِیت پذِیراِی وحِی ِیا بنا بر ضرورت‌هاِی نوعِی که اِین ظرف به ‌آن تعلّق دارد، اَشکال گوناگونِی دارند.

[١]. مرحوم استاد مطهرِی در مقدمه جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئالِیسم و در کتاب وحِی و نبوت جواب اقبال را فرموده است.

[٢]. احِیاِی فکر دِینِی در اسلام، ١٤٤.