درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٤٣٢
و هر يك از افعال اختيارى نيك و بد صالح و طالح در اثر تكرار بصورت ملكه و صفت ارتقاء خواهد يافت يعنى ملكه راسخ و صورت روان فاعل مختار مىشود و جوهر وجود و حقيقت روان انسانى همان عقايد صحيح و ملكات فاضله و فضايل خلقى او است و در جهان ديگر بدان صورت و سيرت خواهد در آمد اين سيرت و حقيقت انسانى است كه در اثر ملازمت و ممارست بافعال اختيارى روح بدان صورت ثابت و مستقر بوده و بهمان صورت در عوالم ديگر خواهد بود.
بر حسب آيه (أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى) بيان آنست كه حقيقت و ذات انسانى در اثر ممارست و حركات ارادى و افعال اختيارى صالح و طالح و نيكو و نكوهيده صورت ميگيرد يعنى حقيقت انسانى همان محصول عمليات و افعال اختيارى است كه بجا مىآورد و سيرت و ذات خود را كسب مىنمايد.
و مفاد جمله (وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى) آنست كه محصول ذات و ذاتيات كسب شده خود در اثر اعمال و افعال اختيارى باقى و ثابت خواهد بود و در عالم قيامت بهمان صورت و سيرت و ذاتى كه كسب نموده محشور خواهد شد.
با توجه باينكه افعال اختيارى از موجودات زمانى و بر اساس تدريج و فناء نهاده شده و ثبوت و قرارى ندارد ولى محصول آن عبارت از حقيقت روح و فعليت اعتقادى و عملى و ملكات است باقى خواهد بود و در عوالم آينده بدان صورت و سيرت صالح و يا طالح محشور خواهد شد.
و در حقيقت محصول سعى و افعال اختيارى و حركات ارادى بشر همانا كسب ذات و ذاتيات و جوهر وجود خود مىباشد كه صورت ثابت او است.
از اين بيان استفاده شد كه سعادت و فضيلت و هم چنين شقاوت و رذيلت روح و روان انسانى وابسته و محصول افعال اختيارى صالح و طالح و هم چنين اعتقاد صحيح و باطل بشر مىباشد.