عهدهاش نهاده شده انجام دهد مشمول رحمت خاص الهی خواهد شد. «رحمن» اشاره به آن رحمت بیحسابی است که همه جا کشیده و مؤمن و کافر و حتی انسان و جماد و نبات و حیوان ندارد ولی «رحیم» اشاره به رحمت خاصی است که به انسانهای مطیع و فرمانبردار اختصاص دارد [١].

الْحَمْدُ لِلَّهِ. در اینجا هم باید بگوییم که ما لغتی در فارسی نداریم که ترجمان کلمه حمد باشد. البته دو کلمه است که نزدیک به معنای حمد است و آنها در فارسی معادل دارند و معمولًا برای ترجمه حمد از معادل آنها استفاده میشود. یکی «مدح» که معادل آن ستایش است و دیگری «شکر» که به سپاس ترجمه میشود. ولی هیچ کدام به تنهایی رساننده معنای حمد نیستند.

کلمه «مدح» نزدیک به «حمد» است و حتی بعضی احتمال قوی میدهند که دو تلفظ از یک کلمه باشند؛ چنانکه در زبان عربی نظایر آنها را زیاد داریم مثل خلص و لخص و ایس و یئس که هر دو حروفشان یکی است ولی جایشان عوض شده است.

مدح به معنی ستایش است. ستایش از احساسهای مخصوص انسانی است؛ یعنی این انسان است که دارای این درجه از ادراک و احساس است که وقتی در مقابل کمال و جلال، زیبایی و بهاء قرار میگیرد این احساس به صورت عکسالعمل در او پیدا میشود که او را ستایش کند. این احساس در حیوان نیست.

حیوان نه آن کمال و جلال و عظمت را درک میکند و نه قدرت دارد که ستایشگر این اوصاف باشد.

البته گاهی عمل ستایش در انسان به صورت پستی ظاهر میشود که آن را «چاپلوسی» میگویند و از صفات رذیله محسوب میگردد. چاپلوسی در موردی است که انسان امر بیحقیقتی را ستایش میکند. و بسیار زشت است که انسان آن قدرتی که خداوند به او داده است تا کمالها و جمالها و عظمتها و زیباییهای واقعی را

[١]. در روایات، فرق رحمن و رحیم اینچنین بیان شده است: عن الصادق علیه السلام (فی حدیث): وَ اللَّهُ الهُ کلِّ شَیءٍ، الرَّحْمنُ لِجَمیعِ خَلْقِهِ، الرَّحیمُ بِالْمُؤْمِنینَ خاصَّةً.

(کافی، توحید صدوق- تفسیر عیاشی)

در این حدیث، رحمن حاکی از رحمت پروردگار است نسبت به تمام موجودات و رحیم تنها به مؤمنین.