این دنیا دار عمل است و آن دنیا دار محصول. اینجا را به اصطلاح میگویند «خانه قوه»، آنجا را میگویند «خانه فعلیت». همین طور که دانهای که به زمین پاشیده میشود در ابتدا استعداد دارد که خیلی عالی و خوب رشد کند، اگر کج و کوله رشد کرد دیگر نمیشود آن را برگرداند هسته اولش کرد، بلکه همینطور میماند و همین است، انسان هم اگر با این فعلیت یعنی با حالت دشمنی با حق و حقیقت از دنیا برود، خیال نکنید آنجا دشمنیاش زایل میشود. همین دشمنیاش با حق و حقیقت تا ابد همراهش هست، تا ابد که در قیامت میسوزد هیچ وقت پشیمانی واقعی به معنی تغییر در آنجا وجود ندارد؛ یعنی با همین حالت دشمنی حق و حقیقت تا ابد هست، و لهذا قرآن میگوید: «وَ لَوْ رُدّوا لَعادوا لِما نُهوا عَنْهُ» [١] عجیب است! میگوید این دیگر هیچ تغییرپذیر نیست. [شخص معاند] میگوید: «رَبِّ ارْجِعونِ لَعَلّی اعْمَلُ صالِحاً» [٢]، [قرآن میفرماید] ولی حالا که به این شکل درآمده اگر برگردد به دنیا همان آدم اول است، دیگر تغییر نمیکند. تا ابد به این حال باقی است و تا ابد هم در جهنم باقی است. پس «وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَلکنْ کانوا هُمُ الظّالِمینَ» کسی کاری نکرده، همانی است که خودت با خودت آوردهای و تا [ابد] هم با تو خواهد بود.

این البته راجع به همان افرادی است که در جهنم خالد هستند، و البته ما میدانیم که این در وقتی است که منشأ جهنمی شدن انسان این باشد که دشمنی با حق و حقیقت ملکه و صورت انسان شده باشد، فعلیت انسان آن باشد، ولی این را هم میدانیم که بسیاری از عذابها به نصّ خود آیه قرآن پایانپذیرفتنی است؛ یعنی همه اهل جهنم این طور نیستند که برای ابد [در آنجا] باقی بمانند. در سوره «عمّ» میخوانیم که «لابِثینَ فیها احْقاباً» [٣] اصطلاحی است که قرآن آورده: احقابی درنگ میکنند. مختلف است: کمتر، زیادتر. آنهایی که آن اصل جوهر انسانیشان فاسد نشده و آن اصل حقیقت و تسلیم در مقابل حقشان از بین نرفته و تبدیل به دشمنی با حق و حقیقت نشده، مثلًا گناهانی از قبیل گناهان کبیره برایشان پیدا نشده، عذاب را میکشند [ولی] این عذابها برای آنها خاصیت تصفیه دارد، تدریجاً تصفیه

[١]. انعام/ ٢٨.[٢]. مؤمنون/ ٩٩ و ١٠٠.[٣]. نبأ/ ٢٣.