و بلکه با او مخالف و نسبت به او یاغی است ولی در عین حال هردو کار خوب میکنند- فرق بگذارد. پس در روز قیامت نباید مسئله ایمان، حسابی داشته باشد، فقط باید عمل حساب داشته باشد؛ بنابراین اگر یک آدم مادی مسلک منکر خدا و منکر همه پیغمبران خدا کار خیری کرده، مثلًا خدمتی به بشریت کرده است، خدا باید او را به بهشت ببرد، همان طور که اگر یک بندهای که او را میشناسد کار خوب بکند باید او را به بهشت ببرد، و غیر از این هم نمیتواند باشد؛ اگر غیر از این باشد باید بگوییم خدا- العیاذ باللَّه- مثل آن رؤسایی است که میان افرادی که میآیند تعظیم میکنند و تملّقش را میگویند و آن افرادی که پیش او نمیآیند تعظیم کنند و تملّق بگویند فرق میگذارد، در صورتی که ما میگوییم رئیس خوب آن رئیسی است که هیچ فرقی میان افراد از این نظر نگذارد، فقط به کار افراد توجه کند، اگر دید کار فرد خوب است به او پاداش بدهد.

این صورت اشکال. این موضوع را خیلی از افراد به صورت اشکال و ایراد سؤال میکنند و من خودم در آخرین بخش کتاب عدل الهی همین مسئله را مطرح و مفصل درباره این موضوع بحث کردهام. اکنون به مناسبت این سه آیه، مقداری از این مطالب را عرض میکنم.

ما میبینیم قرآن تنها روی عمل تکیه نمیکند، روی عمل و ایمان هردو تکیه میکند. میبینید قرآن همیشه میگوید: الَّذینَ امَنوا وَ عَمِلُوا الصّالحاتِ آنان که ایمان دارند و عملشان صالح است. قرآن برای سعادت بشر، نه به ایمانِ تنها اتکاء میکند که بگوید اگر ایمانت درست بود دیگر اهل سعادت هستی، عملت هرچه بود، بود و نه به عمل تنها تکیه میکند که بگوید: «الَّذینَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَواءٌ امَنوا اوْ لَمْ یؤْمِنوا» کسانی که عمل صالح انجام میدهند، خواه ایمان داشته باشند یا نداشته باشند؛ بلکه قرآن میگوید ایمان و عمل صالح هردو.

البته عدهای هم از آن طرف بودهاند که میگفتهاند عمل هیچکاره است و هرچه هست ایمان است. در میان خودمان هم هستند افرادی که عمل را تحقیر میکنند و میگویند عمل در سعادت انسان اثر ندارد و فقط ایمان مؤثر است. عدهای هم از این طرف میگویند باید عمل اثر داشته باشد نه ایمان، و عجیب این است که مدعی هستند خود قرآن هم در بعضی آیات همین مطلب را تأیید کرده است؛ میگویند مگر