وَ الَّذینَ امَنوا وَ هاجَروا وَ جاهَدوا فی سَبیلِ اللَّهِ وَ الَّذینَ اوَوْا وَ نَصَروا اولئِک هُمُ الْمُؤْمِنونَ حَقّاً لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کریمٌ بار دیگر از مهاجرین و انصار تجلیل و تعظیم میکند: آن با ایمانان، آن مهاجران، آن مجاهدان در راه خدا، و این انصار که آنها را پناه دادند و یاری کردند، اینها مؤمنین حقیقی هستند. معلوم میشود که وقتی انسان پاکباخته شد، در راه ایمان و عقیده خودش از همه چیز گذشت، علامت این است که مؤمن حقیقی است. لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کریمٌ خدا گذشتههای اینها را میآمرزد و خدا روزی بزرگواری به اینها عنایت میکند. مقصود از روزی فقط خورد و خوراک نیست؛ یعنی نعمتهایی آنچنان بزرگوارانه به اینها عنایت میکند که شما تصورش را نمیکنید.

وَ الَّذینَ امَنوا مِنْ بَعْدُ وَ هاجَروا وَ جاهَدوا مَعَکمْ. تا اینجا همهاش صحبت از مهاجرین اولین [و انصار] بود. و اما آنان که ایمان آوردند ولی بعدها ایمان آوردند نه در آن دوران بسیار سخت، و مهاجرت کردند و بعد هم پا به پای شما مجاهده کردند فَاولئِک مِنْکمْ اینها هم از شما هستند. معنایش این است که البته در درجه شما نیستند اما از شما هستند. اینها را هم از خودتان خارج ندانید؛ یعنی حکم مهاجرین را دارند، جزء جامعه اسلامی هستند، جزء این پیکر هستند اما هرگز اینها به درجه آن مهاجرین اولین و آن انصار نمیرسند. وَ اولُوا الْارْحامِ بَعْضُهُمْ اوْلی بِبَعْضٍ فی کتابِ اللَّهِ انَّ اللَّهَ بِکلِّ شَیءٍ عَلیمٌ. چون در این آیات، زیاد از نزدیک بودن مؤمنین به یکدیگر سخن رفته است، از اینکه اینها نزدیکترین افراد به یکدیگر هستند، و به اصطلاح صحبت از پیوند روحی و معنوی است، مخصوصاً با توجه به اینکه تواریخ میگویند پیغمبر اکرم برای یک مدت موقت ارث هم در میان آنها برقرار کرد؛ برای اینکه مسلمین خیال نکنند که پیوند جسمانی بکلی بیاثر است، هرچه هست پیوند معنوی است و بنابراین در مسئله ارث که انتقال مال و ثروت است، مال و ثروت فقط به برادران مسلمان میرسد نه به خویشاوندان نَسَبی و سببی، قرآن میگوید: اولُوا الْارْحامِ بَعْضُهُمْ اوْلی بِبَعْضٍ فی کتابِ اللَّه لکن خویشاوندان به یکدیگر اولویت دارند؛ یعنی در مسئله ارث، باز آنچه حاکم است خویشاوندی است نه چیز دیگر. انَّ اللَّهَ بِکلِّ شَیءٍ عَلیمٌ خدا به همه چیز دانا و آگاه است.

در اینجا سوره مبارکه انفال پایان میپذیرد و بعد سوره برائت شروع میشود.

توضیح مختصری راجع به سوره برائت عرض میکنم و تفسیر مفصل آن باشد برای