میدارد. آیه کریمه قرآن میفرماید: وَ یؤْثِرونَ عَلی انْفُسِهِم وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ [١] یعنی دیگران را بر خودشان مقدّم میدارند هرچند خودشان در فقر و تنگدستی باشند.

این یک مسئله دیگری است. چطور میشود که افرادی واقعاً از نظر روحی متحد بشوند در حدی که همروح بشوند نه فقط همکار برای جلب منافع یا دفع مضرّات.

گاهی افرادی با یکدیگر همکاری میکنند ولی همروح نمیباشند. همروحی بستگی دارد به اینکه در روح افراد یک عاطفهای پیدا بشود که به موجب آن عاطفه، افراد، خودشان را یکی ببینند، عضو یک پیکر ببینند. این است که گفتیم اصل اوّلی در زندگی بشر اختلاف است و اگر اتحادی پیدا بشود به معنی همکاری است نه اتحاد واقعی، آنهم در شرایط خاصی که منافع اقتضا کند.

ولی گاهی عاطفهای از خارج بر روح انسان حکومت میکند که افراد با یکدیگر متحد میشوند، واقعاً همروح میشوند. این عاطفه گاهی عواطف به اصطلاح ملی است مثل هموطنی، همزبانی، همنژادی که تا اندازهای روحیهها را با یکدیگر یکی میکند ولی نه خیلی زیاد. آن عاملی که واقعاً افراد را همروح میکند ایمان الهی است. هرگز تاریخ جهان اتحادی را که در میان همدینها و همایمانها بوده است در میان گروههای دیگر نشان نداده است که اصلًا خودشان را یکی ببینند. در یکی از غزوات صدر اسلام است، گویا در مؤته است، مورخین نوشتهاند بعد از خاتمه جنگ کسی در میان مجروحین سیر میکرد که اگر میتواند مجروحین را نجات بدهد. به یک مردی رسید در حالی که سخت تشنه بود [٢]. یک کاسه آب پیدا کرد. وقتی رفت به او بدهد، او اشاره کرد به رفیق مجروحش که به او بده. رفت سراغ او. او نیز اشاره کرد به رفیق مجروح دیگری و گفت به او بده (و بعضی تا نُه نفر

[١]. حشر/ ٩.[٢]. چون قطعنظر از اینکه انسان در آن گرمای عربستان احتیاج به آب دارد، خود تلاش جنگتشنگیآور است و از این بالاتر کسی که مجروح میشود چون خون از بدنش میرود خیلی تشنه میشود زیرا بدن فوراً شروع میکند به خونسازی و میخواهد آن کمبود خون را جبران کند، و ساخته شدن خون هم در درجه اول احتیاج به آب دارد. این است که کسی که از بدنش خون زیاد میرود فوقالعاده تشنه میشود.