مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٦٨ - تفسیر سوره جاثیه (١)

تَری کلَّ امَّةٍ جاثِیةً» [١]. به مناسبت کلمه «جاثیه» که [در این آیه] آمده است و بعد انشاءاللَّه تفسیر خواهد شد، این سوره به نام «سورةالجاثیه» نامیده شده است و از سور مکیه است، از سورههایی است که در مکه نازل شده است، در زمانی که پیغمبر اکرم در مکه بودهاند. در ابتدای این سوره که با حروف مقطّعه شروع میشود (حم) پشت سرش دارد: «تَنْزیلُ الْکتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزیزِ الْحَکیمِ». در اول سوره دخان و همچنین در اول سوره «حمعسق» و قبلش راجع به این حروف مقطعه اوایل برخی از سورههای قرآن بحث شده است و تکرار نمیکنیم. ولی درباره مطلبی که یک بار دیگر به مناسبتی که در یک جای دیگر همین تعبیر بود (تَنْزیلُ الْکتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزیزِ الْحَکیمِ) مورد بحث قرار گرفت باز توضیحی میدهیم، ضمناً بحثی هم راجع به خود کلمه «حم» خواهد شد.

سوره دخان بعد از «حم» این طور شروع شد: «انّا انْزَلْناهُ فی لَیلَةٍ» ما قرآن را در یک شب پربرکت فرود آوردیم. با تعبیر «انْزَلْنا» که از باب افعال است آمده: قرآن در یک شب فرود آمد. آنجا عرض کردیم که مطابق آنچه از خود قرآن کریم استنباط میشود و هم روایاتی که ما در این زمینه داریم قرآن دو گونه فرود آمدن داشته است، یک فرود آمدنِ به اصطلاح اجمالی و جمعی، که تمام قرآن به صورت آیه نبوده بلکه به صورت یک حقیقت واحد بر پیغمبر اکرم نزول کرده و فرود آمده است که این در یک شب و شاید در یک لحظه صورت گرفته است. در سوره مبارکه قدر هم که میفرماید: «انّا انْزَلْناهُ فی لَیلَةِ الْقَدْرِ. وَ ما ادْریک ما لَیلَةُ الْقَدْر» [٢] نظر به چنین فرود آمدنی دارد. باز در خود قرآن آنجا که ما میخوانیم که قرآن در ماه رمضان فرود آمد- که تمام قرآن در ماه رمضان فرود آمد- این جور فرود آمدن است. ولی در بعضی موارد، تعبیر «تنزیل» دارد که باب تفعیل است که مفهوم تدریج را دارد، یعنی تدریجاً، یکی بعد از دیگری، و [مفهوم] تفصیل را دارد. ما در قرآن هیچ جا