قرآن در برابر جمود و خشکاندیشی اخباریون و نظایر آنها و همچنین در مقابل انحرافات و برداشتهای ناروای باطنیه و دیگران راه وسطی پیشنهاد میکند که عبارت است از تأمل و تدبر بیغرضانه و منصفانه. قرآن نه تنها مؤمنین که حتی مخالفین را به تفکر و اندیشه درباره آیات خود فرا میخواند و گوشزد میکند که به جای جبههگیری در برابر آن، به تأمل درباره آیاتش بپردازند. درباره مخالفین قرآن میگوید چرا به تدبر در قرآن نمیپردازند، این دلها چگونه دلهایی است که گویی بر آنها مهر زده شده است [٢]. در آیه دیگری میفرماید: کتابٌ انْزَلْناهُ الَیک مُبارَک کتابی است پرثمر و پر برکت که ما به سوی تو فرود آوردیم، چرا؟ لِیدَّبَّروا ایاتِهِ برای این فرود نیاوردیم که ببوسند و بالای طاقچه بگذارند، بلکه برای اینکه در آیاتش بیندیشند و تدبر کنند، وَ لِیتَذَکرَ اولُوا الْالْبابِ [٣] و آنان که دارای فکر و خرد هستند آگاهی یابند.

این آیات و دهها آیه دیگر در تأکید بر تدبر در قرآن، همه مجاز بودن تفسیر قرآن را تأیید میکنند، اما تفسیری نه از روی میل و هوای نفس بلکه بر اساس انصاف و صداقت و بدون غرض. وقتی که ما در قرآن منصفانه و بیغرضانه تأمل میکنیم هیچ ضرورتی ندارد که بتوانیم همه مسائل آن را حل کنیم. قرآن از این حیث شبیه طبیعت است. در طبیعت بسا رازها وجود دارد که حل نشده و در شرایط فعلی نیز برای ما امکان حل آنها وجود ندارد. اما این مسائل در آینده حل خواهند شد. بعلاوه در شناخت طبیعت، انسان باید اندیشه خود را با طبیعت آنگونه که

[١]. [در زمان ما نیز متأسفانه بازار برداشتهای انحرافی و تفسیرهای التقاطی و اندیشههای ضد اسلامی به رنگ اسلام درآمده، بسیار گرم شده است. استاد شهید در مواجهه با این جریانات، مبارزهای گسترده را آغاز کرده بود و در این راه نه فقط با اندیشه و قلم قدرتمندش پیکار کرد که دست آخر جان پاک خود را نیز صادقانه بر سر این کار گذاشت.][٢]. افَلا یتَدَبَّرونَ الْقُرْ انَ امْ عَلی قُلوبٍ اقْفالُها. (محمّد/ ٢٤)[٣]. ص/ ٢٩.