رفت. یا میگوییم: «فلان عمل از من فوت شد»، «فلان شخص از مکه آمد و من میخواستم به دیدن او بروم ولی در اثر گرفتاری این دیدن از من فوت شد.» «از من فوت شد» یعنی از دستم رفت. ما اگر به «مردن» کلمه فوت را اطلاق میکنیم- که قرآن اطلاق نمیکند- به اعتبار این است که مرده را از دسترفته تلقی میکنیم.

نسبت به ما همینطور است، یعنی کسی که میمیرد، از دست ما میرود. وقتی میگوییم «فلانی فوت شد» یعنی از دست ما رفت. ولی قرآن مکرر کلمه «توفّی» را به کار میبرد. «توفّی» با «وفات» از یک ریشه است. «توفّی» درست نقطه مقابل «فوت» را میرساند، یعنی چیزی را قبض کردن و تمام تحویل گرفتن. مثلًا اگر شما از کسی طلبکار باشید و طلبتان را از او بگیرید، میگویند استیفا کرد. «استیفا» هم از این لغت است. اگر تمام طلبتان را بگیرید نه اینکه نیمی از آن را بگیرید و نیمی را نگیرید، میگویند توفّی کرد، یعنی استیفا کرد. پس «توفّی» و «استیفا» به معنی از دست رفتن نیست، برعکس، چیزی را به تمام و کمال تحویل گرفتن است.

قرآن همیشه «مردن» را «کامل تحویل گرفتن» تعبیر میکند. لهذا میفرماید:

اللَّهُ یتَوَفَّی الْانْفُسَ حینَ مَوْتِها خدا نفوس را در وقت مردن به تمام و کمال تحویل میگیرد. آیهای هست در سوره سجده: وَ قالوا ءَ اذا ظَلَلْنا فِی الْارْضِ آیا آن وقتی که ما گم شدیم در زمین (فقط همان بدنش را میبیند) پراکنده شدیم، هر ذرّهمان به جایی رفت که پیدا شدنی نبود ءَ انّا لَفی خَلْقٍ جَدیدٍ بار دیگر خلق میشویم، زنده میشویم، محشور میشویم؟ قرآن میگوید: بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ کافِرون بلی اینها لقاء پروردگار را که قیامت است منکرند. به اینان جواب بده: قُلْ یتَوَفّیکمْ مَلَک الْمَوْتِ الَّذی وُکلَ بِکمْ ثُمَّ الی رَبِّکمْ تُرْجَعونَ [١] بگو اشتباه کردی که آن پراکندهشده را خودت دانستی. تو آن نیستی. آنچه که تو، تو هستی به آن، چیزی است که فرشته ما او را تحویل گرفته و باخودش برده است. از این آیه و آیاتی نظیر آن کاملًا فهمیده میشود که در قرآن مردن وفات است نه فوت، از وفات هم کمی بالاتر، «توفّی» است. یعنی «مردن» از دست رفتن نیست؛ نسبت به ما از دست رفتن است اما از نظر شخص مُتوفّی تحویل داده شدن است، تحویل گرفته شدن است از یک عالم دیگر. فرشتگان الهی میآیند او را تحویل میگیرند و میبرند.

[١]

. آیات ١٠ و ١١ سوره سجده.