همین موضوع صبر است. در یکی از کتابهای ضد دین می‌خواندم که همین موضوع را پیش کشیده بود و چنین وانمود کرده بود که این دستور موجب وقفه و رکود فعالیت می‌شود و روح مبارزه در راه زندگی را می‌کشد و مردم را عادت می‌دهد که در مقابل همه فشارهایی که از طرف اقویا بر آنها وارد می‌شود سکوت کنند و تسلیم شوند. درهمان کتاب به عنوان شاهد مطلب خود، این رباعی معروف را که منسوب به امیرالمؤمنین علیه‌السلام است آورده بود:

اِنّی وَجَدْتُ وَ فِی الاْیامِ تَجْرِبَةٌ للِصَّبْرِ عاقِبَةً مَحْمودَةَ الاْثَرِ

وَ قَلَّ مَنْ جَدَّ فی أمْرٍ یطالِبُهُ فَاسْتَصْحَبَ الصَّبْرَ إلّا فازَ بِالظَّفَرِ

اولا در هیچ جای تعلیمات دینی نیست که انسان در مقابل فشارهای جهان و روزگار یا در مقابل فشارهای اجتماع دست روی دست بگذارد و از خود دفاع نکند، بلکه بر عکس یکی از اصول تعلیم و تربیت دینی اصل دفاع از خود و اصل استیفای حقوق است، اهمال در دفاع از خود و اهمال در استیفای حقوق در ردیف گناهان شمرده می‌شود. علی علیه‌السلام می‌فرماید: لا یمْنَعُ الضَّیمَ الذَّلیلُ وَ لا یدْرَک الْحَقُّ اِلّا بِالْجِدِّ[١] یعنی انسان ذلیل و زبون نمی‌تواند خواری و ذلت ظلم را از خود دفع کند، و به حق نتوان رسید مگر با جدیت و تصمیم. در فرمان علی به مالک اشتر است به نقل از رسول اکرم: لَنْ تُقَدَّسَ اُمَّةٌ حَتّی یؤْخَذَ لِلضَّعیفِ حَقُّهُ مِنَ الْقَوِی غَیرَ مَتَعْتَعٍ[٢] و در حدیث است که پیغمبر فرمود: ظالم و مظلوم هر دو نزد خدا مؤاخذه می‌شوند. گفتند: یا رسولَ الله! مظلوم چرا؟ فرمود: چون تن به ظلم داده. لا یعابُ الْـمَرْءُ بِأخْذِ حَقِّهِ[٣] .

ثانیا خود همان رباعی دلیل واضحی است که صبر در قاموس اسلام

[١] . نهج‌البلاغه، خطبه ٢٩.

[٢] . نهج‌البلاغه، نامه ٥٣.

[٣] . نهج‌البلاغه، حكمت ١٦٦ با اين تعبير: لا يُعابُ الْمَرْءُ بِتَأْخيرِ حَقِّهِ.