خواه چيزى مانع از استهلال تو شده و خواه مانعى وجود نداشته باشد و استهلال نيز انجام گرفته، ولى هلال، ولو به واسطه عدم امكان رؤيت در آن نقطه، رؤيت نشده باشد. در چنين بيانى، اطلاق، تمام است.

روايت سوم: صحيحه ابو بصير از امام صادق (ع):

أنه سئل عن اليوم الذي يقضى من شهر رمضان، فقال: لاتقضه إلاّ أن يثبت شاهدان عدلان من جميع أهل الصلاة متى كان رأس الشهر. و قال: لاتصم ذلك اليوم الّذي يقضى إلاّ أن يقضي أهل الأمصار فإن فعلوا فصمه؛ (٣٨)

ابوبصير در باره روزى از ماه رمضان كه بايد قضا شود، از امام صادق (ع) سؤال كرد. امام فرمود: قضا مكن، مگر آنكه دو شاهد عادل از همه اهل نماز شهادت دهند كه كدام روز، آغاز ماه بوده است. سپس فرمود: روزى را كه قضا شده، روزه مگير، مگر آنكه اهالى شهرها قضاى آن روز را به جا آورند. اگر چنين كردند، تو نيز روزه بگير.

آية اللّه خويى اين روايت را روشن‌ترين روايات از نظر دلالت دانسته و مى‌گويد:

عبارت «جميع أهل الصلاة» در كلام امام (ع) دلالت آشكار بر اختصاص نداشتن آغاز ماه قمرى به شهرى غير از شهر ديگر دارد.

آغاز ماه قمرى، حكمى واحد و عام براى همه مسلمانان است؛ با همه اختلافى كه در شهرهايشان، از جهت هم افق يا نا هم افق بودن وجود دارد. بنابر اين، هرگاه بيّنه بر رؤيت هلال در هر شهرى از شهرهاى اين مجموعه، يعنى همه اهل نماز، شهادت دهد، كفايت مى‌كند.

همچنين عبارت ذيل كلام امام «يقضي أهل الامصار» همين معنا را تأكيد مى‌كند كه در اين حكم، هيچ شهرى با شهر ديگر تفاوت ندارد، بلكه اين حكم، عام بوده و براى همه مناطق و شهرهاست و شامل همه نقاط زمين در آفاق مختلف، مى‌شود. (٣٩)

يكى از شاگردان استاد در دلالت اين روايت، مناقشه كرده، بلكه آن را دليل بر قول

(٣٨) همان، باب ١٢، حديث ١.
(٣٩) مستندالعروة الوثقى، كتاب صوم، ج٢،ص ١٢٢.