٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص

فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٤٥


(٥)و اگر باقيمانده «١»باشد ميان اين دو عدد «تباين» است ؛ مثل «٥و٧» كه وقتى عدد «٧» را بر «٥» تقسيم مى‌كنيم باقيمانده عدد «٢» مى‌شود، سپس «٥» را به «٢» تقسيم مى‌كنيم باقيمانده عدد «١»مى‌شود ؛ پس معلوم مى‌شود بين «٥» و«٧» تباين است. مطلب سوم: اينكه شيخ فرمود «كل عددين غير الواحد...» به خاطر آن است كه در اصطلاح رياضى قديم،«١» عدد شمرده نمى‌شود. صاحب جواهر در ج ٣٩ ص ٣٤٧ گفته است: «الواحد الّذي هو ليس عدداً بإصطلاحهم». شيخ بهايى در اوّل خلاصة الحساب در مقام تعريف عدد گفته است:«العدد قيل: كمّيّة يطلق على الواحد و ما تألّف منه؛ فيدخل الواحد. وقيل: نصف مجموع حاشيتيه؛ فيخرج. وقد يتكلّف لإدراجه؛ بشمول الحاشيه الكسر. و الحقّ إنّه ليس بعدد و إن تألّف منه الأعداد» . توضيح مطلب: بين علماى رياضى درتعريف عدد اختلاف است كه مرحوم شيخ بهايى به دو تعريف اشاره مى‌كند: اوّل: تعريفى كه صاحب شمسيّه وصاحب مفتاح الحساب [=شيخ غياث الدين ] نموده‌اند؛ و آن اين است: عدد كمّيّتى است كه بر يك و آنچه از يك درست مى‌شود يعنى دو و سه و... اطلاق مى‌شود؛ بنابراين تعريف، يك داخل در افراد عدد است. دوم: برخى ديگر چنين تعريف كرده‌اند: عدد كميتى است كه نصف حاصل جمع دو طرف خود [=عدد قبلى و عدد بعدى ] باشد؛مانند عدد«٢» كه قبل از آن «١» و بعد از آن «٣» مى‌باشد و حاصل جمع اين دو، «٤» است و نصف آن عدد (٢) مى‌شود ؛ بنابراين تعريف بر«١» اطلاقِ عدد نمى‌شود ؛ چون قبل از آن چيزى نيست . البته ممكن است با مشقت و تكلف، حتى بنابر تعريف دوم هم يك داخل در اعداد باشد به اين بيان: حاشيه يعنى ماقبل و مابعد، و اين معنا هم مقادير صحيحه سازگار است و هم با مقادير مكسوره مانند « ٢١» و « ٢١١» و« ٢١٢ »و...؛ بنابر اين وقتى ماقبل «١» را كه «٢١ » [=٥/٠ ] باشد با مابعدش يعنى « ٢ ١» [=٥/١ ] جمع كنيم، حاصل جمع «٢» مى‌شود و نصف آن «١» است ؛ پس تعريف دوم شامل «١» هم شد. ولى حق اين است كه «١» عدد نيست اگر چه تمام اعداد از آن درست شده‌اند. و اصولاً درحاقّ ونهان عدد، مفهوم تكثّر و تعدّد ملاحظه شده واين لحا ظ با يك ساز گار نيست. ٤) مطلب چهارم اقسام عدد: شيخ بهايى در اوايل رسالهء خود مى‌گويد: «و هو إمّا مطلقء فصحيحء، أو