« قعودا و علی جنوبهم و یتفکرون فی خلق السموات و الارض ربنا ما خلقت‌ هذا باطلا غ" [١] خدایا نه تنها وجود ما باطل آفریده نشده ، عالم هم باطل‌ آفریده نشده است . و در آیات دیگری راجع به خصوص معاد که صحبت می‌کند می‌گوید سماوات و ارض و ما بین اینها را که ما آفریدیم ، لاعب نبودیم که‌ آفریدیم ، به حق آفریدیم و برای این است که بازگشت همه اشیاء به سوی‌ خداست ، بازگشت شما به سوی خداست .
این طور به نظر می‌رسد که قرآن می‌خواهد به ما این درس را بدهد که اگر شما در درون اشیاء و بخصوص انسان مطالعه کنید و استعدادهای انسان را تحت نظر بگیرید می‌بینید که اگر پایان هستی این موجود در همین جا باشد و با همین مردن تمام و نیست و نابود شود ، این خلقت عبث و بیهوده است ، چطور ؟ همان طوری که در مثال جنین عرض کردم که جنین در رحم زندگی‌ای شبیه‌ زندگی یک گیاه دارد و تجهیزاتی هم برای آن زندگی دارد ولی در عین حال‌ یک تجهیزات دیگری برای او ساخته می‌شود از چشم و گوش و دست و پا و ریه‌ و . . . که وجود اینها در عالم رحم برای یک زندگی گیاهی ضروری نیست‌ بلکه به درد هم نمی‌خورد . اگر نظام کلی خلقت جنین این باشد که پایان‌ زندگی‌اش همان پایان رحم باشد ، این تشکیلات عبث است ، یعنی جای این‌ سؤال هست که دیگر این چشم برای چه ، این گوش برای چه ، این دست برای‌ چه ، این ریه برای چه ؟ همه اینها یک تجلیگاه‌های دیگری را نشان می‌دهند ، نشان می‌دهند که اینها در ظرف دیگری غیر از این ظرف ، تجلی واقعی خودشان‌ را خواهند کرد ، آنگاه چشم کار چشمی خواهد کرد و گوش کار گوشی و . . .
در واقع می‌خواهد این طور بگوید که الان در متن خلقت و در بطن خلقت شما ، عالم بعد از مرگ وجود دارد ، شما الان یک وجود برزخی و وجود قیامتی را بالقوه در خود دارید ، و در همه اشیاء این استعداد بازگشت به سوی خداوند وجود دارد که اگر آن بازگشت نبود ، اصلا این خلقت نبود یا این خلقت به‌ این شکل نبود ، به شکل دیگری بود . در واقع کأنه می‌خواهد بگوید این‌ هستی‌ای که شما دارید می‌بینید ، قسمتی از این هستی را دارید می‌بینید و به‌ قسمت دیگری از آن توجه ندارید . هستی که دارد به این طرف سراشیب می‌شود ، یک مقدارش را دارید می‌بینید و خیال می‌کنید در این سراشیبی تمام می‌شود و اما اینکه این سراشیبی دو مرتبه یک صعودی دارد و یک

[١] آل عمران / ١٩٠ و . ١٩١