دارند ، اصحاب یمین وضع دیگری دارند ، مکذبین وضع دیگری دارند . راجع به‌ خصوص سؤال قبر و فشار قبر و . . . اصل آن چرای جناب عالی جواب داده شد . اگر بگویید از این عامل استفاده نکرده ، [ می‌گوییم ] از این عامل‌ استفاده کرده است .
مسأله‌ای باقی می‌ماند که اگر واقعا مسأله سؤال قبر به همان شکل هست و فتانی القبر ( دو فتان قبر ) به تعبیر حدیث یا بعضی احادیث منکر و نکیر تعبیر کرده‌اند می‌آیند و فشار قبر هست ، چرا همه شؤون عالم برزخ در قرآن‌ به این صورت ذکر نشده است . خوب ، ذکر نشده باشد ، حداکثر این است که‌ کسی بگوید قرآن که اینها را نگفته ، ما باید برویم ببینیم احادیث قطعی‌ متواتر هست که قبول کنیم یا نه ، اگر هم نبود قبول نمی‌کنیم . این به‌ مدعای ما که مسأله اثبات عالم برزخ است صدمه نمی‌زند ، جواب ایراد اصلی‌ حضرت عالی که چرا به عنوان عامل تربیتی استفاده نشده [ این است که ] نه‌ ، واقعا استفاده شده است ، حداکثر این است که شما بگویید پس معلوم‌ می‌شود فشار قبر به آن معنا دربست نیست ، اگر بود قرآن می‌گفت . ما فرضا خودمان هم فشار قبر را قبول داشته باشیم ، به این بحث امروز ما ضربه‌ای‌ نمی‌زند . پس قرآن هم این مطلب را بیان کرده و اگر هم این " چرا " برای ما مبهم مانده بود ، به استدلال ما ضربه نمی‌زد ، و " چرا " هم مبهم‌ نیست و قرآن هم مسلم از این عامل تربیتی استفاده کرده است .
اما جواب سؤال اول : البته این سؤال از قدیم سؤال خیلی مهمی بوده و همیشه مطرح بوده است . بنده در کتاب عدل الهی در مسأله " مجازاتهای‌ اخروی " ، یک بخش که در آنجا باز کرده‌ام جواب این سؤال بوده که‌ مجازاتهای اخروی هیچ تناسبی با گناهان دنیوی ندارد ، نه از جهت مدت‌ تناسب دارد و نه از جهت کیفیت ، [ درباره ] کیفیتش آن طور که به ما گفته‌اند سوزندگی آتش جهنم با آتش دنیا مثقالش هفت صنار تفاوت دارد [١] . از خود قرآن هم شاید بشود استنباط کرد ، و در روایت داریم یک‌ حلقه‌اش اگر به این دنیا بیاید کوهها را آب می‌کند . این آتش با آتش‌ دنیا هیچ تناسبی ندارد . مدت آن هم همین طور است .
در مسأله " عدل و ظلم " شما خودتان یک منطقی در کتاب راه طی شده‌ دارید . ما قسمتی از آن منطق را صحیح می‌دانیم ، یعنی آن چیزی را که ما رد می‌کنیم سبک

[١] [ به معنی تفاوت بسیار زیاد ] .