خواهد بود . اینجا امیرالمؤمنین این طور فرموده است که در قیامت غدو و عشی نیست ، صبح و شامی نیست ، صبح و شام مربوط به دوره قبل از قیامت‌ است : « و الغدو و العشی لا یکونان فی القیامة التی هی دار الخلود و انما یکونان فی الدنیا و قال الله تعالی فی اهل الجنة : " « و لهم رزقهم فیها بکرش و عشیا »" [١] و البکرش و العشی انما یکونان من اللیل و النهار

" « لا یرون فیها شمسا و لا زمهریرا » " [٢] .
بعد هم به آن آیه‌ای که ما مکرر استدلال کردیم استدلال فرمود : " « و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل احیاء عند ربهم یرزقون ، فرحین‌ بما اتیهم الله من فضله »" .
این ، پایان استدلال ما به آیاتی بود که دلالت می‌کرد در فاصله مردن و قیامت برای سعدا و اشقیا حیاتی وجود دارد ، چون بعضی آیات راجع به سعدا بود ، بعضی راجع به اشقیا ، و بعضی آیات که به تعبیر " توفی " بود عموم مردم را یکجا شامل می‌شد ، و معلوم است که اگر آیه همین قدر راجع به‌ سعدا یا اشقیا گفته باشد ، نمی‌شود بگوییم یک متوسطینی هم هستند که فقط اینها در این بین مات و فات می‌شوند و دیگران این طور نیستند . به اصطلاح‌ ، اینجا دیگر قول به فصلی در کار نیست . از این بیان هم می‌گذریم .
از آیات قرآن اجمالا استنباط می‌شود یکی اینکه بعد از مردن تا قیامت‌ حیاتی هست ، دیگر اینکه قیامت که بپا می‌شود تمام این عالمی که ما می‌شناسیم از خورشید و ستارگان و زمین با همه محتویاتش ( کوهها و دریاها ) ، یک دگرگونی عجیب و خاصی پیدا می‌کند که شاید برای ما قابل تصور نیست که آن دگرگونی چگونه است . قرآن به تعبیرات خاصی این دگرگون‌ شدن‌ها و زیر و رو شدن‌ها را بیان می‌کند ، و آن دگرگونی آغاز قیامت است .
در عالم قبل از قیامت یعنی عالم برزخ همان طور که از آیات و روایات‌ هم فهمیده می‌شود یک حساب کلی رسیدگی نمی‌شود ولی قسمتی از پاداش و کیفرها در همان عالم برزخ به افراد می‌رسد [٣] .

[١] مریم / . ٦٢ مقصود این است که این جنت ، جنت برزخ است نه جنت‌ قیامت . [٢] دهر / . ١٣ در آنجا [ قیامت ] خورشید و زمهریر را نمی‌بینند ( وجود ندارد ) . وقتی که خورشیدی نباشد دیگر صبح و شامی نیست . این مسائل در آنجا وجود ندارد . [٣] [ عبارات این پاراگراف در متن سخنان استاد اندکی مغشوش بود ] .