معاد - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٦
دارد با علت خودش ، به طوری که اگر علتش نباشد محال است پیدا بشود ، و حال آنکه آنچه علم سراغ دارد یا تقارن است و یا تعاقب و توالی . ما همیشه آنچه که دیدهایم و آزمایش کردهایم توالی دو حادثه یا تعاقب دو حادثه بوده است ولی مسأله وابستگی که ما در باب علت و معلول قائل هستیم اصلا یک مفهوم غیر محسوس است . این وابستگی با اینکه یک خاصیت مجرد ماوراء الطبیعی هم نیست ولی یک خاصیت محسوس هم نیست . قبولش کردهایم . شما مسأله قوه و نیرو را قبول کردهاید . ما هم اینجا بیش از این نمیگوییم . میگویید تعریف ، ما که تعریف نکردیم و نخواستیم تعریف کنیم . امروز هم که میگویند تعریف کردن کار خوبی نیست ، یعنی تعریف کردن کار بسیار مشکلی است ، واقعا تعریف کردن اشیاء کار بسیار سختی است و به عقیده بعضی قدما محال است ما بتوانیم اشیاء را تعریف حقیقی بکنیم ولی وجود اشیاء را بدون اینکه بتوانیم تعریف کنیم ، از روی آثارشان کشف میکنیم . این دیگر عادیترین و طبیعیترین چیزی است که علوم هم قبول میکنند . شما خود نیروی برق را میتوانید تعریف کنید ؟ شک هم در وجودش ندارید . احدی تا حالا نتوانسته نیروی برق را تعریف کند یا مدعی تعریفش باشد یا در مقام تعریفش باشد ، و حتی تا حالا کسی توانسته خود آن را به صورت یک امر جدا از ماده بررسی کند یا هر چه بررسی شده روی آثارش شده است ؟ ولی آثارش که بررسی شده ، علم به وجود چنین نیرویی یقین پیدا کرده است . شما اگر ایرادی دارید ، باید در این بررسیها ایراد داشته باشید که این بررسیها بررسیهای ناقصی است یا کامل ؟ اگر گفتید نه ، این مقدار بررسی از نظر علمی کافی نیست ، این یک حرفی است . بگویید این مقدار بررسی از نظر علمی کافی نیست که وجود یک نیروی آنچنانی را ثابت کند ، یعنی خواصی که در ماده است برای توجیه آن کافی نیست ، این نیروی دیگری است . اما شما اگر بررسی را بررسی کاملی بدانید ، نمیتوانید بگویید علم به وجود چنین چیزی اقرار ندارد یا ما نمیتوانیم چنین چیزی را تعریف کنیم . ما خود خدا را هم نمیتوانیم تعریف کنیم . مگر ما خدا را میتوانیم تعریف کنیم ؟ مگر خدا قابل تعریف است ؟ درباره مسأله تکامل ، من عرض کردم که تکامل یک نطفه در جنین همان اندازه دلیل است که تکامل انواع در طول میلیونها سال و میلیاردها سال ، یعنی اینکه یک سلول از آن حالت یک سلولی برسد به این حالت کمالی یک انسان کامل ، این همان اندازه دخالت یک نیروی دیگری را نشان میدهد که مسأله تکامل انواع در طول