مى‌كرده‌اند آگاه است [١٧٣]» «از درهاى جهنم داخل شويد و تا ابد در آنجا بمانيد. بد جايگاهى است جايگاه گردنكشان [١٧٤].» بدانيد «اى بندگان خدا، كه از مرگ گريزى نيست» از آن بترسيد پيش از آنكه فرا رسد ساز و برگ مرگ آماده كنيد كه شما را از خانه‌هايتان مى‌راند (و براى ثواب آخرت كوشش كنيد.) اگر بايستيد فروگيردتان و اگر بگريزيد بگيردتان. مرگ از سايه شما با شما همراه‌تر است، چسبيده به پيشانى شماست و دنيا از پس شما درهم‌مى‌نوردد.

به هنگامى كه نفسهاى شما، شما را به شهوات ترغيب مى‌كند، فراوان از مرگ ياد كنيد، كه اندرز مرگ ما را بسنده است. رسول اللّه (ص) اصحاب خود را فراوان سفارش مى‌كرد كه ياد مرگ كنند و مى‌گفت: از مرگ بسيار ياد كنيد كه ويران كننده لذتهاست و ميان شما و هوسها و اميال حايل است.

و بدانيد اى بندگان خدا، كه پس از مرگ سخت‌تر از مرگ است، براى كسى كه خداوند او را نيامرزيده و نبخشوده باشد. از قبر و تنگى آن و تاريكى آن و غربت آن بترسيد. قبر هر روز به سخن مى‌آيد و مى‌گويد: من سراى خاكم، من خانه غربتم، من جاى كرمها و حشراتم. و قبر باغى است از باغهاى بهشت يا حفره‌اى از حفره‌هاى آتش. مسلمان چون به خاك رود، زمين به او مى‌گويد: خوش آمدى، تو از كسانى بودى كه دوست داشتم بر پشت من راه بروى و به زودى خواهى دانست كه با تو- كه دوستت داشته‌ام- چه خواهم كرد. پس به قدر يك مدّ بصر برايش گشاده شود. و چون كافر به خاك رود زمين به او مى‌گويد: هرگز خوش نيامدى. تو از كسانى بودى كه هيچ‌گاه نمى‌خواستم بر پشت من راه بروى، اكنون بنگر كه با تو چه خواهم كرد. پس گور به هم مى‌آيد آن سان كه استخوانهاى پهلوهايش به هم مى‌رسد. و بدانيد كه زندگى تنگ در اين آيه‌ «فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً» عذاب قبر است. بر كافر در قبرش نود و نه مار بزرگ مسلط مى‌شوند كه گوشت تنش را مى‌كنند تا روز رستاخيز فرا رسد. اگر يكى از آن مارها بر زمين بدمد هرگز گياهى بر روى آن نخواهد روييد.

بدانيد اى بندگان خدا جانها و تن‌هاى نازك و نازپرورده شما كه به اندك شكنجه‌اى مى‌آزارد در برابر اين عذابها بس ناتوان است. اگر توانيد به جانها و تن‌هاى خود رحمت آوريد تا به چنين عذابى كه طاقت آن نداريد و بر آن شكيبايى نتوانيد گرفتار نياييد. پس آنچه خداى سبحان را پسند است به جاى آوريد و آنچه ناپسند اوست واگذاريد، خدا را چنين كنيد و لا حول و لا قوة الّا باللّه.

و بدانيد اى بندگان خدا، پس از قبر مراحلى است دشوارتر از قبر. روزى فرا مى‌رسد كه كودك در آن روز پير شود و كلان سال بى‌خويشتن. جنين‌ها ساقط شوند و «هر زن شيرده كودك خود را از ياد ببرد [١٧٥].» بترسيد از روز عبوس و سخت هولناك [١٧٦] و از روزى كه شرّ آن همه جا را گرفته است. و اين شرّ آن چنان فراگير است كه فرشتگان بى‌گناه آسمان و هفت آسمان سخت محكم و كوهها كه ميخهاى زمينند و زمينها همه به فرياد و فغان آيند و آسمان از هم‌