واقعی بشر . چیزی که خود مظهر تکامل بشر و خود هدف و غایت است لزومی‌ ندارد که مقدمه و وسیله چیز دیگر باشد . ولی در عین حال عبادات ، گذشته‌ ازاین اصالت مقدمه چیز دیگر هم هستند ، یعنی همان طور که عرض کردم خود برنامه تربیتی اسلامند . به این معنی که اسلام که می‌خواهد افراد را چه از نظر اخلاقی و چه از نظر اجتماعی تربیت بکند ، یکی ازوسائلی که برای این‌ کار اتخاذ کرده و از قضا این وسیله از هر وسیله دیگری در اخلاق وروح بشر مؤثرتر و نافذتر است ، عبادت می‌باشد . حالا چگونه است ، این مطلب را توضیح می‌دهم . محور مسائل اخلاقی ، خود را فراموش کردن واز خود گذشتن و از منافع خود صرف نظر کردن است . همانطور که در سلامت بدن یک اصل هست که بمنزله‌ مبدأ و منشأ همه خوبیهاست و آن مساله " حمیه " یعنی ترک پر خوری است‌ ، در اخلاق هم یک مسئله وجود دارد که اس اساس همه مسائل اخلاقی است و آن رهائی از خودی و رها کردن وترک " منیت " است . در مسائل اجتماعی آن اصلی که مادر همه اصلهاست ، عدالت است . عدالت‌ یعنی رعایت حقوق افراد دیگر . مشکلی که بشر ، هم در اخلاق دارد و هم در اجتماع ، از جنبه اجرائی اینهاست . یعنی هیچکس نیست که اخلاق را نشناسد و یا نداند که عدالت تا چه اندازه ضرورت دارد . مشکل کار در مرحله‌ اجراست . آن وقتی که انسان می‌خواهد یک‌اصل اخلاقی را رعایت کند می‌بیند منافعش در یک طرف قرار گرفته و اخلاق در طر دیگر . می‌بیند راستگوئی در یک طرف قرار گرفته و منفعت و سود در طرف دیگر . یا باید دروغ بگوید ، خیانت