بر همه شرایط دیگر باید محیط برای رشد او از نظر عدم موانع مساعد باشد ، مانعی در کار نباشد که جلوی رشدش را بگیرد ، مثلا یک درخت وقتی می‌خواهد رشد بکند باید جلویش فضای بازی باشد . اگر شما نهالی را در زمین بکارید در حالی که بالای آن یک سقف بزرگی باشد ، ولو این نهال ، نهال چنار باشد امکان رشد برای آن نیست . هر موجود زنده‌ای که می‌خواهد راه رشد و تکامل‌ را طی کند ، یکی از احتیاجاتش آزادی است . پس آزادی یعنی چه ؟ یعنی‌ نبودن مانع . انسانهای آزاد ، انسانهائی هستند که با موانعی که در جلوی‌ رشد و تکاملشان هست ، مبارزه می‌کنند . انسانهائی هستند که تن به وجود مانع نمی‌دهند . این هم تعریف مختصری از آزادی . اما اقسام آزادی : انسان که یک موجود خاصی است و زندگی او زندگی اجتماعی است . و علاوه‌ بر این در زندگی فردی خود ، موجود تکامل یافته‌ای است ، و با گیاه و حیوان بسیار تفاوت دارد ، گذشته از آزادیهائی که گیاهان وحیوانات به‌ آنها نیازمندند یک سلسله نیازمندیهای دیگری هم دارد که ما آنها را به دو قسم منقسم می‌کنیم . یک نوع آزادی اجتماعی است . آزادی اجتماعی یعنی چه‌ ؟ یعنی بشر باید در اجتماع از ناحیه سایر افراد اجتماع آزادی داشته باشد ، دیگران مانعی در راه رشد و تکامل اونباشند ، او را محبوس نکنند ، به‌ حالت یک زندانی در نیاورند که جلوی فعالیتش گرفته شود ، دیگران او را استثمار نکنند ، استخدام نکنند ، استعباد نکنند ، یعنی تمام قوای فکری‌ وجسمی او را در جهت منافع خودشان به کار نگیرند . این را می‌گویند آزادی‌ اجتماعی . خود آزادی اجتماعی هم می‌تواند انواعی داشته باشد که فعلا کاری‌ با آن نداریم .