در اين باب ٩ روايت است و ما فقط اين روايت را انتخاب كرديم چون تمام روايات در مورد نظر ولى بحث ما در حجاب است، اين روايت مى‌گويد «لا يحل للمرأة ...» بر زن حلال نيست كه غلامش او را ببيند (اين روايت در مورد وظيفه زن است).

جمع‌بندى:

از مجموع بحثها در اين ٧ طايفه روشن مى‌شود كه ما روايات زيادى در حد تواتر داريم كه دلالت مى‌كند كه حجاب لازم بوده است. و غالب اين روايات دلالتش دلالت التزامى بود و ما معتقديم كه دلالت التزامى در اينجا از دلالت مطابقى بهتر است، چون اصل وجوب را مسلّم مى‌گيرد. پس حجاب امر مسلّم و مفروغ عنه بوده و سؤال از فروع آن شده است حال اگر اين روايات به آيات و به ضرورت دين (مسأله از ضروريات دين است) ضميمه شود حكم وجوب حجاب بر زنان با أبلغ البيان و أتمّ البرهان ثابت مى‌شود و جاى گفتگو ندارد كه بعضى مى‌گويند حجاب در زمان ائمّه و پيامبر نبوده و در زمان صفويّه پيدا شده است، هذا كلّه بالنسبة الى النساء.

ب) حجاب مردان:

امّا در مورد حجاب مردان عبارت امام (ره) اين بود ... و لا يجب على الرجال التَّستر و ان كان يحرم على النّساء النّظر اليهم.

اقوال:

در كلمات فقها مطلب چندانى بر عدم وجوب حجاب بر رجال وجود ندارد ولى از لابلاى بحث‌ها به دلالت التزامى شايد چيزهائى استفاده شود، فقط مرحوم آقاى حكيم با صراحت بحث كرده و مى‌فرمايد:

يظهر من كلماتهم انّه من القطعيات (عدم وجوب حجاب مردان از قطعيات است) عند جميع المسلمين و ينبغي ان يكون كذلك (سزاوار است كه قطعى باشد) فقد استقرّت السيرة القطعيّة عليه، بل تمكن دعوى الضرورة عليه‌ [١] (همان طورى كه وجوب حجاب بر زنان ضرورى بود عدم حجاب بر مردان جزء ضروريات است).

حجاب مردان آيه و روايت ندارد به همين دليل عدّه‌اى از فقها كه متعرّض اين مسأله شده‌اند معتقدند كه «لا يجب على الرجال التستر».

ادلّه بر عدم وجوب تستر مردان‌

١- سيره قطعيّه:

اين مسأله در كلام مرحوم آقاى حكيم بيان شد حتّى ايشان ادّعاى ضرورت هم نمودند.

جواب از سيره:

در جواب آقاى حكيم بر اين مطلب كه مى‌فرمايند سيره قطعيه بر اين است كه حجاب مردان لازم نيست از ايشان سؤال مى‌كنيم كه سيره تا چه اندازه است؟ اگر مراد صورت دستها، گردن، كمى از سينه، ذراعين، قدمين و كمى از ساق پاها باشد، سابقاً بيان شد كه اينها نه تنها وجوب تستّر ندارد بلكه جواز نظر هم دارد (اگر قصد تلذّذ و ريبه نباشد) پس اين موارد را كنار مى‌گذاريم، آيا در بقيّه هم سيره جارى شده است؟ آيا سيره داريم كه مرد برهنه و فقط با يك شورت در ملاء عام ظاهر شود؟ كدام سيره است كه چنين اجازه دهد؟ پس سيره در همان حدّى است كه گفته شد و نسبت به عريان شدن سيره نداريم. در صدر اسلام هم شايد بعضى از مسلمانان پيراهن نداشتند كه بپوشند امّا بعدها كه وضع مسلمانان بهتر شد نشنيده‌ايم كه كسى برهنه باشد، پس سيره را نپذيرفتيم.

٢- مقتضاى اصل:

اصل در مسأله برائت و عدم وجوب تستّر است و كسى كه ادّعاى وجوب حجاب مى‌كند بايد اقامه دليل و برهان كند بنابراين در اينجا بين وظيفه زن و مرد تفكيك مى‌شود به زن مى‌گويد نگاه نكن و به مرد مى‌گويد كه تستّر واجب نيست.

جواب از اصل:

ما مى‌خواهيم ادّعا كنيم كه بر خلاف اين اصل دليل داريم يعنى بگوييم همان گونه كه نگاه كردن زنان اجانب به مردان حرام است بر مردان هم تستّر واجب است.

ادله وجوب تستر مردان:

اگر بدن مرد در معرض ديد زنان باشد (غير از موارد استثنا شده) به عنوان ثانوى مى‌توان حكم به حرمت كرد كه دو عنوان ثانوى را بيان مى‌كنيم:

١- اعانت بر اثم:

شكى نيست كه اگر مرد پيراهن نپوشد و در كوچه و بازار ظاهر شود، زنان بر بدن او نگاه مى‌كنند و نگاه زنان حرام است پس عريان بودن او اعانت بر حرام است و حرام خواهد بود.

ان قلت: مرحوم آقاى حكيم مى‌فرمايند كه در اعانت قصد لازم است (غير از آقاى حكيم فقهاى ديگر هم در بحث «اعانت ظلمه» در مكاسب محرّمه مى‌فرمايند كه اعانت قصد مى‌خواهد) به اين معنى كه اعانت بر چيزى توقّف بر قصد

[١] مستمسك، ج ١، ص ٥٩ ذيل مسئله ٥١.