است؛ اما همه اين زيان‌ها، ناشى از شكل خاص عزادارى بوده است، نه اصل آن.
اما درباره سخن غزالى، كه روايت مقتل حسين (ع) را بر اهل خطابه تحريم كرده و فتواى خود را به حفظ حرمت صحابه و قوام دين مستند نموده است، سخن بسيار مى‌توان گفت؛ از جمله اين كه اگر اين استدلال را بپذيريم، آن گاه بايد در هر مسأله‌اى كه ميان مسلمين پديدار مى‌گردد و نزاعى بر مى‌انگيزد، سكوت كرد و از بيم اختلاف و منازعه، حق را تنها گذاشت. قصه دردناك كربلا، ثمره همين سكوت‌ها و مجامله هاست.
اگر مسلمانان مى‌ايستادند و جبهه حق را از حضور و سلحشورى خود مى‌آكندند، هرگز كار به عاشورا نمى‌كشيد و اگر شيعه نيز از عاشورا به بعد، همان گونه رفتار مى‌كرد كه مسلمانان نخستين در سقيفه و جمل و صفين عمل كردند، تاريخ پر از جنايات و خباثت باطل گرايان مى‌شد.
ديگر آن كه شيعيان به اختيار و اجتهاد خود به اين موضع و عملكرد نيفتادند كه به اختيار و اجتهاد خود از آن دست كشند. در همين مجموعه، خواننده، روايات و اخبار بسيارى را از نظر مى‌گذراند كه همگى، به ذكر مصائب امام حسين (ع) توصيه و تأكيد كرده‌اند.
از همه اين‌ها گذشته، مجالس عزاى حسينى، در طول تاريخ، به مثابه كلاس‌هاى درس براى توده‌هاى مردم بوده و آنان را با احكام و عقايد دينى، تاريخ، رجال، سياست و صدها موضوع دينى و غير دينى ديگر آشنا مى‌كرده است. اين مجالس، مهد پرورش انسان‌هاى تقوا پيشه، خدا ترس و حق طلب است و تعطيل كردن آنها، به معناى حذف بخش مهمى از دستگاه آموزش دينى است. در عين حال نبايد به گونه‌اى عمل كرد كه دشمنان اسلام و انسانيت، سوء استفاده كنند و همين مقدار همدلى و وحدتى كه ميان مسلمان‌ها است، منهدم گردد. بايد پذيرفت كه برخى انواع عزادارى، در نهايت به سود دشمنان اسلام تمام مى‌شود و آب در جوى كسانى مى‌ريزد كه نه به ادامه حيات شيعه راضى‌اند و نه از وجود ديگر شاخه‌هاى مسلمين، دل خوش دارند.
از سويى، كسانى مانند غزالى، كه چنين نصيحت‌هاى عامه پسندى را در آثار خود بسيار دارند، آن جا كه به نزاع با فرقه‌هاى مخالف خود بر مى‌خيزد، هيچ يك از اين دست ملاحظات و آسان‌گيرى‌ها را روا نمى‌دارند. آگاهان به مباحث كلامى و آشنايان با