حال شايد اين سؤال پيش بيايد كه چرا امام (ع) در عهد معاويه به صلح برادرش وفادار ماند ولى در عصر يزيد قيام نمود؟ عملكرد متفاوت امام حسين (ع) در برابر معاويه و يزيد از سويى به تفاوت شخصيت آن دو و از سوى ديگر به اوضاع و احوال متفاوت جامعه دوران حكومت آنان باز مى‌گردد. معاويه در دوران حكومت خويش مقاصد شومش را تحت عنوان دفاع از اسلام و اسلام خواهى جامه عمل پوشانده و با بهره‌گيرى از سياست و حيله‌گرى وافر خويش چهره قابل قبولى از خود در عالم اسلام نشان داده بود. «١» او به عنوان خونخواه خليفه مسلمين و مدافع اسلام و در پوشش مقامات پرنفوذ معنوى مانند خال المؤمنين و كاتب الوحى جايگاه ويژه‌اى در بين مسلمانان يافته بود.
در ضمن بر اساس شواهد تاريخى قيام مسلحانه از سوى امام (ع) نه مفيد بود و نه مقدور. امام (ع) به اين نكته واقف بودند كه مردم عراق بر اثر تحمل جنگهاى متعدد از جنگ و مبارزه خسته شده و هر نوع برخورد نظامى را با نظام حاكم بى‌اثر انگاشته و در نتيجه تبليغات سوء و فريبنده معاويه، دل به صلح و سازش با حكومت وى بسته بودند و آن را مشروع مى‌دانستند. اگر نهضت امام حسين (ع) در عصر معاويه به وقوع مى‌پيوست با توجه به شخصيت و روش حكومتدارى معاويه- كه بر پايه حيله و ترفند استوار بود- بدون شك چهره نهضت در انظار و اذهان عمومى مخدوش جلوه مى‌يافت و از ارزش و اعتبار ساقط مى‌گشت و احتمال اثرگذارى حركت و شهادت امام حسين (ع) در حداقل ممكن قرار مى‌گرفت. علاوه بر اين دستگاه عظيم تبليغاتى معاويه، امام (ع) را به عنوان ناقض صلح برادر، و قيامش را حركتى آشوبگرانه و مخلّ امنيت عمومى و خروج بر خليفه برحق مسلمين قلمداد مى‌كرد.
بر اين اساس مجموع شرايط در دوره حيات معاويه مناسب و مقتضى شكل‌گيرى انقلاب نبود. امام حسين (ع) نيز به سبب مساعد نبودن اوضاع، قيام مسلحانه را به مصلحت اسلام و جامعه اسلامى ندانسته و از دست بردن به شمشير ممانعت ورزيد.
زمينه‌سازى براى قيام‌
امام حسين (ع) در عصر خلافت معاويه به اين معنا كه در مقابل معاويه شمشير بكشد قيام نكرد، اما سكوت هم نكرد. «٢» حضرت رسالت حقيقى را در اين دوره هدايت فكرى جامعه و زمينه‌سازى براى نهضت مى‌دانستند.
بررسيهاى تاريخى نشان مى‌دهد امام حسين (ع) پس از شهادت برادرش امام‌