فكرى معرفتى و تخم انحطاط اخلاقى رفتارى را در سرزمين ذهن و زندگى مردم كاشتند و پروراندند. لذا معاويه عليرغم ماده‌اى در صلح نامه با امام حسن مجتبى كه پس از خود خليفه‌اى تعيين نكند براى ولايتعهدى يزيد فرزندش بيعت گرفت تا زمينه را براى خلافت او فراهم سازد و يزيد نيز كه جوانى خام و به دور از تربيت اسلامى بود و از روحيه قدرت‌طلبى، شهوت رانى و فساد اخلاقى برخوردار بود پس از مرگ معاويه فرمان صادر كرد براى وليد فرماندار مدينه كه حسين بن على (ع) را بين دو راه قرار دهد يا بيعت با يزيد و يا كشته شدن كه امام حسين (ع) فرمود: «ان الدعى ابن الدعى قد ركزنى بين السله و الذلة و هيهات له ذلك منى و هيهات منا الذلة ابى‌الله ذلك لنا و رسوله و المؤمنون و حجور طهرت و جدود طابت.») اين ناپاك مرا فقط بين دو امر متمركز و مخير كرده است: ذلت بيعت ننگين و شمشير خونين و ذلت و خوارى از ما دور است. زيرا خدا و رسول گرامى او و دامن‌هاى پاكى كه ما را پرورانده‌اند به ما رخصت‌پذيرش خوارى نمى‌دهند. «١» و با چنين تسليم و بيعت خواهى از سوى جرثومه فساد و تباهى از مظهر عزت و كرامت و تجسم فضائل اخلاقى معنوى زمينه‌هاى قيام را به مرحله نهايى رسانده و نقطه ثقل حركت اعتراضى و جهاد حماسى امام را تشكيل داد و حماسه حسينى با چنين پيش‌زمينه‌هاى فرهنگى، سياسى پديد آمد:
الف) انحراف از حقايق و ارزشهاى اسلامى در اثر تحريف حقيقت تفكر و معرفت دينى.
ب) ظلم و استبداد سياسى و خفقان اجتماعى.
ج) تبعيض طبقاتى و حيف و ميل بيت المال مسلمين.
د) عدم توجه به ارزشهاى اخلاقى و احكام و شريعت نورانى اسلام.
ه) حاكميتِ انسانِ فاسدى چون «يزيد بن معاويه» و خطر نابودى كليت اسلام.
ريشه‌هاى پيدايش نهضت امام حسين (ع) را مى‌توان در سخنان امام (ع) نيز مشاهده كرد كه فرمود:
الف) ظلم حاكم ظالم و وظيفه مبارزه با آن: «من راى سلطاناً جائراً مستحلا لحرم الله ناكثاً لعهد الله مخالفاً لسنة رسول الله (ص) يعمل فى عباد الله بالاثم و العدوان ثم لا يغَير عليه بقول و لا فعل، حقيقاً على الله أن يدخله مدخله» «٢» (اگر كسى ببيند كه ظالمى بر او حكومت مى‌كند و به دين خدا عمل نمى‌كند و عهد الهى را مى‌شكند و در بين مردم به ستم رفتار مى‌كند، اگر قيام نكند و او را بر جاى خود ننشاند، سزاوار است كه خداوند مظلومِ سلطه‌پذير را با آن طاغى سلطه‌گر يك جا به جهنم ببرد.)
ب) عدم توجه به شيوع باطل و ضد ارزشها و بلكه تلاش در ترويج آنها و حق را ناديده انگاشتن: «أَلا ترون الى الحق لا يعمل به و الى الباطل لا يتناهى عنه ليرغب المؤمن فى لقاء