جدل، استدلال و آداب مناظره در قرآن كريم - محمدعلى خزائلى - الصفحة ٤٤ - ١ - قضاياى مشهوره
كرم و قبح ترس و بخل كه جنبۀ ثَبات و دوام در وجود انسان دارند و امر ثابت نفسانى شدهاند و حاكم به اين خلقيّات اخلاق انسان است، كه عقلِ عملى را، دعوت مىكند به ادراك اين معانى و فعل يا ترك آنها.
ت - انفعاليات
كه تودۀ مردم آنها را مىپذيرند بواسطه انفعال نفسانى مانند رقت، رحمت، شفقت، حيا، حميت و غيرت كه حالتهاى عكسالعملى هستند، و بعضى از آنها خُلق و خوى بعضى انسانها مىباشد.
ث - عاديات
قضايايى هستند كه عامه مردم بلحاظ عادت آن را مىپذيرند و بين مردم متعارف است مانند عادت آنها به احترام وارد شونده و پذيرايى از ميهمان و شخصيت دينى و مذهبى
ج - استقرائيات
امورى هستند كه نوع مردم بلحاظ بررسى و مطالعه موارد زياد به آن پى مىبرند مانند اين كه پس از تجربه و آزمايش موارد متعدد به اين نتيجه مىرسند كه «هر كار واحد و يكنواخت كسل كننده است» و «عاقبت صبر پيروزى است» و «عاقبت ظلم نابودى است».[١]
مرحوم بوعلى سينا در اشارات: «اَمَّا الْمَشْهُوراتِ وَمِنْها اَلْآراءُ الْمحمُودَةُ - وَرُبَّما خَصَّصْناها بِاِسْمِ المَشْهُورَةِ اِذْ لا عُمْدَةَ لَها اِلاّ الشُّهْرَةُ»[٢] اما قضاياى مشهورة كه از جمله آنها آراء محموده است و آنها را مختص كرديم به اسم مشهورات، چون عمدۀ علّتِ آنها شهرت است و اينها آرايى هستند كه عقل و وهم و حس اگر تنها باشند بدون تعليم و عادت و بدون استقراء و غريزه نفسانى، به آنها پى نمىبرند مثل قبيح
[١]- منطق مظفر، ص ٣٣٥-٣٢٨.
[٢]- اشارات، ص ٢١٩ به بعد.