پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٢٤ - عوامل تسريع در سقوط دولت اسلام

به حال خود نبود، بلكه ائمه عليهم السّلام در اين شرايط سعى در نجات اين امت مسلمان و حراست از اين شريعت الهى از خطر فروپاشى و اضمحلال كامل داشتند.

از اين‌رو است كه حيطه‌هاى فعاليت ائمه عليهم السّلام برحسب اختلاف اوضاع و شرايط از تنوع برخوردار مى‌باشد اين اختلاف اوضاع و شرايط بدين قرار مى‌باشند:

- نوع حكومت وقت.

- ميزان فرهنگ، بيدارى، ايمان امت و ميزان شناخت آنان از ائمه عليهم السّلام و اندازه متابعت آنان از حاكمان منحرف.

- نوع شرايط حاكم بر نظام و دولت اسلامى.

- ميزان پايبندى حاكمان به اسلام.

- نوع ابزارى كه حاكمان براى تقويت حكومت و استحكام سيطره خود از آن استفاده مى‌كردند.

در اين شرايط، ائمه عليهم السّلام در برابر حكومت‌ها و رهبرى‌هاى منحرف زمان خود فعاليت مستمرى داشتند كه در بازداشتن حاكم جائر از فزونى انحراف جلوه‌گر مى‌شد حال اين كار با موعظه‌هاى زبانى متحقق مى‌گرديد يا در شرايطى كه خطر نابودى اسلامى را تهديد مى‌نمود با قيام مسلحانه- چون قيام امام حسين عليه السّلام در برابر يزيد بن معاويه- و تا پاى جان در اين راه ايستادگى مى‌كردند.

زمانى نيز به‌رغم يارى‌رسانى‌هاى غير مستقيم ائمه عليهم السّلام به دولت اسلامى در هنگام تهديد خطر از سوى كفار، مبارزه ائمه عليهم السّلام به صورت ايجاد و تقويت دائمى جريان‌هاى مخالف به جهت متزلزل كردن رهبرى منحرف نظام اسلامى‌