علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٩ - جامعنويسان پيش از كليني
رجالشناسان، وي را ثقه و جليل القدر دانستهاند. او آثار فراواني داشته است، از جمله: كتاب المشيخة، كتاب الحدود، كتاب الديات، كتاب الفرائض، كتاب النكاح، كتاب الطلاق، كتاب النوادر ـ كه حدود هزار صفحه بوده ـ ، كتاب التفسير، كتاب العتق و... .
شيخ طوسي، حسن بن محبوب را از اركان چهارگانه زمان خود ميشمارد؛ امّا از ديگر اركان چهارگانه آن عصر، نامي نميبرد. گويا ديگر اركان چهارگانه، عبارت بودند از: حسن بن فضّال، صفوان يحيي و ابن ابي عمير.
در ميان آثار ابن محبوب، مهمتر از همه، المشيخه اوست. ابن محبوب در اين نگاشته، تمامي استادان و مشايخ خود را (شايد به ترتيب زمان ديدار) ميآورد و آنچه از آنان با سماع و اجازه روايت كرده است، در زير نام هر يك يادآور ميشود كه پس از بررسي همه سويه، روشن شده كه در بين صد تن از استادان و مشايخ وي، شصت تن، از شاگردان امام صادق٧ بودهاند.
ابو جعفر احمد بن حسين بن عبد الملك، از شاگردان مورد اعتماد ابن محبوب است. وي وقتي متوجّه ميشود كه المشيخة بسيار گرانبهاي حسن بن محبوب، كاستيهايي دارد، دست به اصلاح آن ميزند و نام مشايخ ابن محبوب را به ترتيب حروف الفبا سامان ميدهد و روايات يكايك آنان را بيكم و كاست، در زير نام هر يك ميآورد تا بازيابي نام مشايخ آسان شود. بعدها شيخ طوسي و نجاشي، باببندي وي را ستودهاند و چنان مينمايد كه از آن تاريخ به بعد، همين نسخه باببندي شدهاي ـ كه به گونه المعجم الكبير، به بازار ورّاقان راه يافت ـ با استقبال اهل فن روبهرو شد و سبب شد كه نسخههاي باببندي نشده، از دور خارج بشوند و متروك بمانند. از اين روي، در عصر شيخ طوسي، تنها نسخه باببندي شده، مورد سماع و قرائت قرار ميگرفته و شيخ طوسي در پرداختن كتاب تهذيب الأحكام و الاستبصار خود، از همين نسخه، بهرهبرداري ميكرده است. وي در آخر تهذيب الأحكام و الإستبصار مينويسد:
آنجا كه من حديثي را از مشيخه ابن محبوب استخراج كردهام، آن حديث را به وسيله استادم احمد بن عبدون، از علي بن محمّد بن زبير، از احمد بن حسين بن عبدالملك أزدي روايت ميكنم. همچنين استادان ديگري مشيخه ابن محبوب را براي من روايت كردهاند.[١٢٣]
پس از تدوين، باببندي و دستهبندي مشيخه ابن محبوب، اين سبك تدوين و باببندي، الگوي ديگران قرار گرفت. از جمله، سليمان بن احمد بن ايوب طبراني (٢٦٠ ـ ٣٦٠ ق)، المعجم الكبير خود را با الگوگيري از مشيخه ابن محبوب نگاشت.
مشيخه ابن محبوب، يك بار ديگر هم باببندي و دستهبندي شده است. البته اين بار، به گونه كتابهاي فقهي، از كتاب طهارت آغاز و به كتاب ديات و نوادر، پايان پذيرفته است. اين باببندي و دستهبندي، به دست ابوسليمان داوود بن كوره قمي، از مشايخ كليني، در نيم قرن بعدي انجام پذيرفته است. وي كتاب النوادر ابوجعفر احمد بن محمّد بن عيسي اشعري، رئيس حوزه قم را هم به گونه
[١٢٣]. تهذيب الأحكام، ج١٠، ص٥٨.