يكي از دلايلي كه به ما اجازه مي‌دهد تا «كتب ثلاثين» را از جمله كتب جوامع برشماريم، تبويب كتاب الكافي است كه به تقليد از «كتب ثلاثين» پيشين، نظير كتاب حسين بن سعيد، در سي كتاب، تنظيم شده است. شيخ طوسي در توصيف شيخ كليني مي‌نويسد:

له كتب منها: الكافي يشتمل علی ثلاثين كتابا أوّله كتاب العقل و فضل العلم، و كتاب التوحيد، و كتاب الحجّة... و كتاب الروضة آخر كتاب الكافي.[٦]

پيشينه پژوهش

پيش از اين پژوهش، سلسله مقالاتي با عنوان «تحقيق درباره كتاب الكافي» به خامه آيةالله‌ محمّد واعظ زاده خراساني در ماهنامه نامۀ آستان قدس به چاپ رسيده است.[٧] در آن مقاله‌هاي پياپي، شماري چند از جوامعي كه پيش از الكافي، به رشته تأليف در آمده‌اند، معرفي شده است. اين پژوهش، با الهام از آن نوشتار و براي تكميل و توسعه آن، انجام شده است.

معناي جامع

پيش از معرّفي جامع‌نويسانِ پيش از كليني، از باب مقدّمه، لازم است كه معناي «جامع» را در لغت و اصطلاح بازگوييم.

يك. جامع در لغت

جامع در زبان عربي، بر مفاهيمي كه در آنها جامعيت و احاطه‌اي وجود دارد، اطلاق مي‌شود. مسجدي را كه در آن، نماز جمعه برپا مي‌گردد، از لحاظ گردآمدن شمار بيشتري از مردم در آن، «المسجد الجامع» مي‌خوانند. سخني را كه لفظ آن، اندك و معنايش بسيار باشد، «الكلام الجامع»، «جوامع الكلم» و «كلمه جامعه» مي‌گويند. روز جمعه را هم ـ كه هنگام اجتماع مردم است ـ ، «اليوم الجامع» مي‌گويند. به ديگ بزرگ هم «قِدرٌ جامعه» گويند.غُلّ (بند و زنجير آهنين) را هم «الجامعه» خوانند؛ زيرا دستان زنداني را به گردنش مي‌بندد[٨] و به تازگي دانشگاه را هم از آن جهت كه رشته‌هاي گوناگون دانش را در بر مي‌گيرد «جامعه» ناميده‌اند.[٩]

[٦]. رجال الطوسي، ص٢١٠.

[٧]. ر.ك: نامه آستان قدس، ش ٢ ـ ١٢، دي ١٣٣٩ ـ خرداد ١٣٤١.

[٨]. الصحاح تاج اللغة وصحاح العربيّة، ماده جمع.

[٩]. المعجم الوسيط، ماده جمع.