علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٥٦ - کتاب حلبی منبعی مکتوب در تألیف الکافی
هفت. به نظر ميرسد دليل اختلاف تعبير در نام راويان در اسناد کتاب الکافي فقط تفنّن در تعبير نباشد. این اختلاف میتواند با ملاحظه برخي قراين، حاکی از تعدد نسخه باشد. اینکه مشایخ و کتابان هر یک از نسخهها ـ که خود از راویان برجسته محسوب میشوند ـ ، در تعبیر از دیگران، اصطلاحی را پیشه کرده باشند که نزد ایشان حکم عَلَم را یافته باشد و کلینی، به درستي، همان تعبیر را نقل کرده باشد، دور از ذهن نمینماید. نمونة آن را میتوان در اختلاف عنوان حماد در تعابیر «حماد»، «حماد بن عثمان» و «حماد بن عثمان ذو الناب» مشاهده نمود.
هشت. احتمال اینکه کلینی برخی از روایات کتاب عبیدالله حلبی را از منابع واسطهای مانند کتاب ابن ابی عمیر نقل کرده باشد، وجود دارد. وجود سلسله اسنادی چون علي بن ابراهيم > أبيه و محمد بن يحيى > احمد بن محمد بن عيسى جميعاً > ابن ابي عمير > حماد بن عثمان > الحلبي، عدة من أصحابنا > أحمد بن محمد > ابن ابي عمير > حماد بن عثمان > الحلبي، و عدة من أصحابنا > سهل > احمد بن محمد > داود بن سرحان و علي بن ابراهيم > أبيه > ابن ابي عمير > حماد > الحلبي، این احتمال را قوت میبخشد.
نه. از عطف سایر راویان به عبیدالله حلبی، احتمال تصرف در نسخة کتاب و یا در نقل روایت از او در یک منبع واسطه وجود دارد. نمونه آن، اسنادی چون ابن ابي عمير > حماد > الحلبي و محمد بن مسلم، و علي بن ابراهيم > أبيه > ابن ابي عمير > جميل عن ابي عبد الله٧ و حماد بن عثمان عن الحلبي است. گفتة محمد بن الحسن الصفار در معاني الأخبار نیز این احتمال را تأیید میکند. او در این باره میگوید: «كل ما كان في كتاب الحلبي و في حديث آخر، فذلك قول محمد بن أبي عمير رحمه الله».
ده. دربارۀ روایات عبد الله بن بکیر و احمد بن عائذ و برخی راویان دیگر از عبیدالله بن علی حلبی، چند احتمال را میتوان طرح نمود: الف. این روایات در کتاب عبید الله موجود نبوده و از نقلهای شفاهی وی در سایر منابع نقل شده است؛ ب. نقل این روایات از نسخة غیر مشهور کتاب وی بوده است؛ ج. متن موجود در این منابع نزد کلینی، اتقان بیشتری از متن موجود در نسخة مشهور کتاب داشته است؛ د. در زمان تألیف آن بخش از الکافی، متن موجود در این منابع در دسترس کلینی بوده و وی نیازی به تلاش برای یافتن این روایت در کتاب حلبی ندیده است.
یازده. با بررسی روایات ابن مسکان با تعبیر حلبی، روشن میشود که در هیچ روایتی نام عبید الله به شکل صریح ذکر نشده، اما در روایات بسیاری، از محمد نام برده شده است. با توجه به گستردگی روایات ابن مسکان از محمد بن علی حلبی احتمال نقل وی از عبید الله منتفی است. همچنین، میتوان وی را راوی اصلی کتاب محمد قلمداد کرد.
دوازده. در کنار ابن مسکان، از ابو جمیله مفضّل بن صالح و ابان بن عثمان نیز باید به عنوان دیگر راویان کتاب محمد حلبی یاد نمود.
سیزده. کلینی بیشتر روایات ابن مسکان از محمد حلبی را از طریق صفوان بن یحیی نقل کرده است. طریق مشهور کلینی به صفوان از ابن مسکان، «ابو علي الأشعري، عن محمد بن عبد الجبار، عن صفوان، عن ابن مسكان، عن الحلبي» است.