علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٧٧ - مشایخ اجازه در اسناد الکافی

نبود سند مشابه در ساير رواياتِ شيخ اجازه محتمل در الكافي

اشكال مورد نظر، اين احتمال بود كه روايات ابوالصباح در الكافي، در واقع، از كتاب محمد بن الفضيل اخذ شده باشد و نه از كتاب ابوالصباح به روايت محمد بن الفضيل. از اين رو، كتاب محمد بن الفضيل تنها به نقل روايات ابوالصباح نپرداخته است، بلكه رواياتي ديگر را نيز از ديگر مشايخ يا مسموعات شخصي محمد بن الفضيل در بردارد. اگر كليني در تأليف الكافي از اين كتاب بهره برده باشد و اسناد خود را تا اين كتاب در اسناد روايات درج نموده باشد، بايد روايات مختلفي را از اين كتاب از مشايخ گوناگون محمد بن الفضيل، اعم از اابوالصباح و ديگران در الكافي آمده باشد. در اين صورت، با بررسي سندِ روايات محمد بن الفضيل در الكافي، بايد اسناد مشابهي نسبت به روايات منقول از ابوالصباح و ديگر مشايخ يافت شود؛ اما چنانچه ساير روايات محمد بن الفضيل را در الكافي ـ كه به نقل از ابوالصباح كناني نيست ـ در نظر بگيريم، تقريباً هيچ روايتي توسط محمد بن اسماعيل بن بزيع از محمد بن الفضيل روايت نشده است؛ يعني مشابهتي ميان روايات منقول از ابوالصباح با ساير مشايخ محمد بن الفضيل وجود ندارد. به اين ترتيب، با توجه به انحصار روايات محمد بن اسماعيل بن بزیع از محمد بن الفضيل در نقل از ابوالصباح، می‌توان این سند را با اطمینان، سندی برای نقل کتاب ابوالصباح دانست و احتمال خلاف آن بسيار ضعيف خواهد بود.

گستردگی نقل در الكافي با داشتن اسانید موازی در دیگر مصادر

نوع دیگري از قراين تثبيت شیخ اجازه، گستردگی نقل کلینی از راوی صاحب کتاب با سندی ثابت است؛ به عنوان مثال، چنانچه أحمد بن محمد بن أبی نصر بزنطی را در نظر بگیریم، روایات منقول از وی در الکافی به طرق گوناگون، متعدد و موازی نقل شده است؛ نام وی در ٦٥٨ سند از اسانید روایات الکافی مذکور است. نمودار تعداد طرق منقول از وی بر حسب ناقل بعدی بدین ترتیب است:

نمودار دو. تعداد نقل راویان بزنطی در الکافی