همچنين، فقها دو فرض براي تأييد نظر خود داشته‌اند که ما در فهم حديث بلندتر به کار گرفتيم. نخست، آن که تياسر عملي نيست که هر امامي، هر جا باشد، انجام دهد، بلکه مختص اماميه عراق، سرزمين‌هاي در پي آن و در همان مسير، مانند جزيره، فارس، جبال و خراسان است. [٨٧٩] فرض ديگر، آن است که طبيعت اين عمل احتياطي (استظهاري) است و با نيت به حداقل رساندن خطر از دست دادن قبله صورت مي‌گيرد.[٨٨٠]

٣. جغرافيا

بدين ترتيب، ايده اين حديث معنا مي‌يابد، ليکن آيا معناي خوبي پيدا مي‌کند؟ در اينجا بايد دو پرسش پيش کشيم: نخست، آن که آيا موضع‌نگاري (توپوگرافي) حرم در واقع همان گونه است که در اين احاديث بيان شده است و دوم، آن که اگر چنين است، آيا مي‌تواند عمل انحراف به چپ را تبيين کند.

مورخان مکه جزئيات حدود حرم را از همه راه‌هايي که به مکه منتهي مي‌شود، بيان و فاصله هر يک را از خود مکه به دست مي‌دهند. نام‌هاي اين مواضع به‌کنار، مي‌توانيم اطلاعات را به اين شکل فهرست کنيم:[٨٨١]

[١٤]. براي مثال، مفيد، مقنعه، ص٩٦، س٦ (که تياسر را به مردم عراق، جزيره، فارس، جبال، و خراسان محدود مي‌کند)؛ سلار، مراسم، ص٦١، س٢ (همان مناطق را نام مي‌برد)؛ طوسي، جمل، ص٦٢، س٦ (آن را محدود به عراقيان مي‌کند )؛ طوسي، خلاف، ج١، ص٢٩٧، س٣ (از قبله مردم عراق سخن مي‌گويد)؛ طوسي، مبسوط، ج١، ص١١٩، س١٥ (از مردم عراق سخن مي‌گويد)؛ طوسي، نهايه، ج١، ص٧٤، س١٥ (از مردم عراق و مشرق سخن مي‌گويد)؛ کيدري، اصباح الشيعه، ص٦٢، س٦ (از مردم عراق سخن مي‌گويد)؛ شاذان بن جبرائيل، ازاحة العلة، به نقل از مجلسي، بحار، ج٨٤، ص٧٧، س١٩ (از مردم عراق و مردم شرق که به سمت قبله عراق نماز مي‌خوانند، سخن مي‌گويد)؛ ابن حمزه، وسيله، ص٨٥، س١١ (تنها از مردم عراق سخن مي‌گويد)؛ محقق، شرائع، ج١، ص٦٥، س١٨ (از مردم عراق و کساني که به آنان نزديک هستند، سخن مي‌گويد)؛ يحيي بن سعيد، جامع، ص٦٣، س١٢ (تنها از مردم عراق و مشرق سخن مي‌گويد)؛ شهيد اول، ذکري، ج٣، ص١٨٤، س١ (از مردم مشرق سخن مي‌گويد)، ص١٨٥، س١١ (از مردم عراق سخن مي‌گويد).

[١٥]. مفيد، مقنعه، ص٩٦، س٨ (ليستظهروا بذلک في توجههم الي قبلتهم)؛ کيدري، اصباح الشيعه، ص٦٢، س٦ (استظهاراً). شيوه بيان ابن ادريس در گزارش اين آموزه (که آن را رد مي‌کند) ياري‌رسان است: هدف اين عمل آن است تا مانع از منحرف شدن از حرم و از دست دادن جهت آن شود (ليکون ذلک اشدّ في الاستظهار من الخروج من جهه الحرم، سرائر، ج١، ص٢٠٤، س١٢).

[١٦]. ازرقي، اخبار مکه، ج٢، ص١٣٠، س١٠، در فصلي به نام ذکر حدود الحرم؛ فاکهي، اخبار مکه، ج٥، ص٨٩، س٣، در فصلي به نام ذکر صفات حدود الحرم من جوانبه. برخي ارقام در ياقوت، معجم البلدان، ج٢، ص٢٤٤، ٣٠ الف، به ‌خصوص درباره مسير از سوي طايف، تفاوت دارند که آنها را کنار گذاشته‌ام؛ همچنين تلاش نکرده‌ام از داده‌هايي که فقيه حنفي ابوجعفر الهندواني (متوفاي ٣٩٢\١٠٠٢) در سرخسي، مبسوط، ج١٠، ص١٩١، س١٢، اشاره کرده است، استفاده کنم.