عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ قَالَ: قِيلَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ٧: لِمَ صَارَ الرَّجُلُ يَنْحَرِفُ فِي الصَّلَاةِ إِلَى الْيَسَارِ؟ فَقَالَ: لِأَنَّ لِلْكَعْبَةِ سِتَّةَ حُدُودٍ أَرْبَعَةٌ مِنْهَا عَنْ يَسَارِكَ وَ اثْنَانِ مِنْهَا عَلَى يَمِينِكَ، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ وَقَعَ التَّحْرِيفُ إِلَى الْيَسَارِ.

نحوۀ بيان حديث مبهم است، اما آن را در پرتو حديث موازي ديگري که در مجاميع ديگر يافت شده است، بهتر مي‌توان درک کرد. با اين حال، مؤلف بحار الانوار بر آن است که سند اين دو حديث، سخت ضعيف است (الروايتان ضعيفتا الاسناد جدّاً). اين دو حديث، آشکارا، با دو آموزۀ موجود در فقه اماميه نخستين مرتبط هستند: اين که همه حرم مکه، براي کساني که بيرون از آن قرار دارند، قبله به شمار مي‌رود، و ديگر اين که مردم عراق هنگام نماز بايد اندکي به چپ متمايل شوند؛ عملي که به تياسُر شناخته شده است. هرچند اينک تياسر متروک شده، اين مسأله ميان عالمان، طي قرن‌ها بحث‌هايي برانگيخته است. در دوران صفوي، اين بحث، به صورت مشخص چرخش جالبي يافت. نخست، اظهار شد که تبيين به دست داده شده در اين حديث، در بهترين حالت، مناقشه‌انگيز است، و بعدها تبيين کاملاً تازه‌اي از تياسر پيشنهاد شد. مهم‌ترين جنبۀ اين تبيين تازه آن، بود که بر شاهدي باستان‌شناختي استوار بود.

١. احاديث

کليني در بخش «نوادر» ـ که تقريباً در انتهاي کتاب الصلاة خود در کتاب الکافي گنجانده است ـ اين حديث را نقل مي‌کند:[٨٣٩]

[٨٣٧] استاد مطالعات خاورميانه در دانشگاه پرينستون و داراي آثاري از جمله قرآن: مقدمه‌اي بسيار کوتاه، نهي از منکر در اسلام و امر به معروف و نهي از منکر در انديشه اسلامي که به دست احمد نمايي (مشهد: بنياد‌ پژوهش‌هاي اسلامي، ١٣٨٤) در دو جلد ترجمه شده است. براي آشنايي بيشتر با وي و آثارش، ر.ك: «بَرْخوانيِ امر به معروف و نهي از منکر در انديشه اسلامي»، سيد حسن اسلامي، فصلنامه هفت آسمان، شماره ٢٩، بهار ١٣٨٥.

[٨٣٨]* استاديار دانشگاه اديان و مذاهب.

[٨٣٩]. كليني، کافي، ج٣، ص٤٨٧، ش٦. درباره اين معناي نوادر، ر.ك: مامقاني، مقباس الهداية، ج٢، ص١٥٢، ش٦ و ص١٥٣، ش٧ کليني فصلي به قبله اختصاص نداده است.