علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٥٤
٢. فقها
اينک بايد از احاديث به ادبيات فقهي امامي رو بياوريم. نخست، از آموزه جايگزيني شروع کنيم که فقها به شکلي منظم دربارۀاش بحث نمودهاند. بسياري از مراجع نخستين، از جمله ابو جعفر طوسي، از آن حمايت کردهاند،[٨٦٣] گرچه همگان آن را نپذيرفتهاند.[٨٦٤] البته با گذشت قرنها، تمايل به آن کاسته شده و فقهاي بعدي، چه فقهاي پيش از دوران صفوي،[٨٦٥] چه آنان که در اين دوران بودند[٨٦٦] و چه جانشينانشان،[٨٦٧] کمتر از آن دفاع کردهاند و به نظر ميرسد که بيرون از محافل علمي، فراموش شده باشد.[٨٦٨]
[٨٦٣]. مفيد، مقنعة، ص٩٦، س٥؛ سلار، مراسم، ص٦٠، س١٣ و ص٦١، س١؛ طوسي، جُمَل، ص٦١، س١٦؛ طوسي، خلاف، ج١، ص٢٩٥، س٦ و ١٢ (وي در اين مورد به اجماع الفرقه متوسل ميشود)، ص٢٩٦، س٤؛ طوسي، مبسوط، ج١، ص١١٩، س٢٠ و ص١٢٠، س١٢؛ طوسي، نهايه، ج١، ص٧٣، س١٥؛ ابن براج، مهذب، ج١، ص٨٤، س١٢؛ کيدري، اصباح الشيعه، ص٦١، س١٩ و ص٦٢، س٤؛ ابن ابي المجد، اشارات السبق، ص٨٦، س١ (جايي که بايد اصلاحات مصحح متن بايد رد شود؛ از دستنوشتههاي مورد استناد در يادداشت دوم وي، روشن ميشود که پيش از عبارت «فتوي جنوح الي الحرم» کلماتي افتاده است)؛ شاذان بن جبرائيل، ازاحة العلل، به نقل مجلسي، بحار، ج٨٤، ص٧٥، س١٨ (تنها به ديدگاه جايگزيني اشاره کرده است)؛ ابن حمزه، وسيله، ص٨٥، س٦؛ محقق، شرائع، ج١، ص١٦٥، س٨ (به نظر ميرسد که وي در اينجا اين ديدگاه را با توصيف آن به «علي الاظهر» تصديق ميکند)؛ و محقق، رسالهاي درباره تياسر با شرح ابن فهد، مهذب، ج١، ص٣١٣، س١٥(البحث الاول که در آن بر ناديده گرفتن نظر جايگزيني قبله اعتراض ميکند، از جمله به دليل آن که اين ديدگاه مقدمه آموزه تياسر است، ر.ك: همان، ٨ .٣١٤، ليکن اين کار براي نفس استدلال است، ر.ك: همان، ص٣١٧، س٤)؛ همچنين ر.ک: حکم وي درباره تياسر در رسائل، ص٢٩٦، س٢. همچنين ر.ك: ابو الفتوح رازي، روض الجنان، ج١، ص٣٥٩، س٨.
[٨٦٤]. ر.ك: مرتضي، جمل، ص٦٢، س٢١ (وي قبله را همان کعبه يا «جهت» آن تعيين ميکند)؛ کافي، حلبي، ص١٣٨، س١٤ و ص١٣٩، س١ (تنها از کعبه يا جهت آن سخن ميگويد)؛ ابن ادريس، سرائر، ج١، ص٢٠٤، س٥ و ٧ (به همين شکل عمل ميکند، ولي حديثي نيز، به صورت «رُوِي» از جعفر صادق نقل ميکند، بي آن که از او نامي ببرد يا توضيحي دهد)؛ يحيي بن سعيد، جامع، ص٦٣، س١ (هيچ توضيح کلي نميدهد ـ آيا مطلب افتادگي دارد؟ ـ و حديث مشابهي نقل ميکند، بي آن که توضيح بيشتري در اين باره بدهد)؛ محقق، المختصر النافع، ص٧٠، س٢ (قبله را با کعبه يا جهت آن يکي دانسته، در ادامه نظريه جايگزيني قبلهها را ضعيف ميشمارد: فيه ضعف)؛ محقق، معتبر، ج٢، ص٦٥، س٣ (به همين شکل نظريه جايگزيني را در درجه دوم ميگذارد و در اين باره موضعي بر ضد ديدگاه طوسي اتخاذ ميکند)؛ آبي، کشف، ج١، ص١٣١، س٦ و ص١٣١، س١٠ (پس از طرح دو ديدگاه، اين نظر را تصديق ميکند که قبله همان کعبه يا جهت آن است «و هو الاشبه» و اظهار نظر ميکند که در واقع کل اين بحث عمدتاً بيفايده است: غير مثمر). علامه اظهار ميدارد که اين ديدگاه که قبله را همان کعبه يا جهت آن ميداند، به وسيله فقيه امامي قديم، ابن الجنيد «اختيار» شده بود (مختلف، ج٢، ص٦١، س١).
[٨٦٥]. علامه، ارشاد، ج١، ص٢٤٤، س١٢ (صرفاً قبله را همان کعبه يا جهت آن معرفي ميکند)؛ علامه، مختلف، ج٢، ص٦١، س٤ (ديدگاه کعبهگرا به عنوان ديدگاه قويتر تأييد ميکند: الاقوي عندي)؛ علامه، منتهي، ج٤، ص١٦٢، س٣ (ديدگاه کعبهگرا در صدر نشانده و با تعبير «لنا» نشان ميدهد که اين ديدگاه مقبول وي است، همان، ص١٦٢، س٨)؛ علامه، قواعد، ج١، ص٢٥٠، س١٢ (فقط ديدگاه کعبهگرا را بيان ميکند)؛ علامه، تبصره، ص٣٩، س٥ (به همين منوال تنها ديدگاه کعبهگرا را بيان ميکند)؛ علامه، تذکره، ج٣، ص٦، س١ و ص٦، س٩ و ص٨، س٩ (ديدگاه کعبهگرا را بيان و ديدگاه جايگزيني را ابطال ميکند)؛ علامه، تحرير، ص١٨٥، س٥ (ديدگاه کعبهگرا را به عنوان «اقرب» تأييد مينمايد)؛ علامه، تلخيص، ص١٩، س١٠ (از جايگزيني با تعبير «و قيل» نام ميبرد)؛ شهيد اول، لمعه، ص١٠، س٦ (تنها ديدگاه کعبهگرا را بيان ميکند)؛ شهيد ثاني، دروس، ج١، ص١٥٨، س١٣ (در برابر ديدگاه جايگزيني، ديدگاه کعبهگرا را با تعبير علي الاقوي تأييد ميکند)؛ شهيد اول، ذکري، ج٣، ص١٥٨، س١٥و ص١٦٠، س١٠ (ديدگاه کعبهگرا را استنتاج ميکند)، ص١٥٩، س١٢ (پيشنهاد آشتي بين اين دو
[٨٦٦]. مجلسي اين قسمت را اين گونه نقل به مضمون ميکند: طلي بالحمره، و ميگويد که شماره رنگکردنها به دهها بار ميرسيد (ملاذ، ج٣، ص٤٣٨، س١٢).
[٨٦٧]. مطمئن نيستم که در اينجا چگونه بايد گفتههاي شولستاني را تجسم کنيم.
[٨٦٨]. اشارهاي است به فتح مجدد عراق به دست عثماني در ١٠٤٨/ ١٦٣٨.
[٨٦٩]. همه اين رساله همراه با تعليقات مجلسي بر آن که در پي رساله آمده است، در مجموعهاي محلي درباره آثار قديمي کوفه بازتوليد شده است (براقي، تاريخ الکوفه، ص٤١-٤٣؛ جبوري، مساجد الکوفه، ص٥٧-٦٠).
[٨٧٠]. بنگريد به مرور اين منابع در صالح احمد العلي، الکوفة و اهلها في صدر الاسلام، ص٦٥-٧٧.
براي کتابشناسي اين مسجد، ر.ك: ام. او. روزِت (M. O. Rosset) باستانشناسي اسلامي در عراق: برآيند و چشماندازها (L’Archeaologie Islamique en Iraq: bilan et perspectives)، دمشق، ١٩٩٢، ١٣٥، ش١٩٠. بلاذري در روايت خود از داستان نقش کمانگيري که در طرح مسجد به چشم ميخورد (در اين باره ر.ك: کرِسوِل، معماري اوليه مسلمانان، ويراست دوم، ج١، ص٢٤) تلويحاً اشاره ميکند که قبله به سمت غرب قرار دارد (به سه جهت ديگر اين گونه اشاره ميشود: الشمال، الجنوب و الصبا، بلاذري، فتوح البلدان، ص٢٧٦، س٦). کرسول تن به مخاطره داده نقشهاي براي مسجد کوفه اوليه ارائه ميدهد که طبق آن حدود ٣٦ درجه به سمت نصف النهار متمايل است (معماري مسلمانان اوليه، ويراست دوم، ج١، ص٢٣، شکل ١٤) يا حدود ١٤ درجه به طرف راست مکه تمايل دارد که اختلاف کمتري نسبت به مسجد اوليه واسط دارد، اما همچنان فاحش است. با اين همه، وي مستندي براي اين جهت به دست نميدهد. متأسفانه تواريخ کوفه آن مقدار بر جاي نمانده است تا با تواريخ مکه برابري کند.
ديدگاه را ميدهد و اکراه خود را از بيتوجهي به احاديثي که بهرغم ضعفشان به شکلي گسترده بين اماميه رايج است، ابراز ميدارد: اشتهرت بين الاصحاب)، ص١٦٠، س١٢ (بر آن است که اين اختلاف نظر چندان ثمري ندارد: قليل الجدوي)؛ مقداد، تنقيح، ج١، ص١٧٣، س١٠ (اظهار ميدارد که عمل بر طبق ديدگاه کعبهگرا برتر است «اولي»، اما خود در جاي ديگر، ص١٧٦، س١٥ با آن مخالفت ميکند)؛ ابن فهد، مهذب، ج١، ص٣٠٨، س٩ (استدلالهاي اقامه شده به سود ديدگاه جايگزيني را رد ميکند). توجه کنيد که علامه، برخلاف محقق، به نظر ميرسد که به گونهاي مستمر از يک ديدگاه حمايت ميکند.
[١]. کرکي، جامع، ج٢، ص٤٨، س٤ (ديدگاه کعبهگرا مقبولتر دانسته، آن را اصح القولين ميشمارد)؛ شهيد ثاني، روضه، ج١، ص٨٩، س١٢ (ديدگاه کعبهگرا را اصح القولين اعلام ميدارد)؛ شهيد ثاني، مسالک، ج١، ص١٥١، س١١ (ابراز ميدارد که بين «متأخرون» ديدگاه کعبهگرا مرجح شمرده شده است)؛ شهيد ثاني، روضه، ص٥١٢، س٨ و ص٥١٣، س٦ (اظهار ميدارد که نظر کعبهگرا، اصح القولين و مقبول عمدة، اگر نگوييم همة، عالمان متأخر است)؛ مقدس، مجمع، ج٢، ص٥٧، س٥ (ديدگاه کعبهگرا را پذيرفته، ميکوشد تا احاديث جايگزيني را مطابق آن تفسير کند)؛ مقدس، زبده، ج١-٢، ص١٠٢، س٦، ص١٠٣، س٦، ص١٠٤، س٧ و ص١٠٤، س٩ (ديدگاه کعبهگرا را اختيار ميکند و به ندرت به نظريه جايگزيني توجهي نشان ميدهد)؛ عاملي، مدارک، ج٣، ص١١٨، س١٦ (اظهار ميدارد که ديدگاه کعبهگرا مختار عمده عالمان متأخر است)، ص١١٩، س٦ (اين ديدگاه را تصديق کرده، «معتمد» ميشمارد)، ص١٢٠، س١٢ (به پيشنهاد شهيد اول درباره آشتي بين اين دو نظريه اشاره ميکند و آن را بياشکال ميداند: لا بأس به)؛ بهاء الدين عاملي، الحبل المتين، ج٢، ص٢٣٠، س١٠ (ديدگاه کعبهگرا را ابراز ميدارد)، ص٢٣١، س١٤ (آن را ديدگاه جمهور متأخرين ميشمارد)، ص٢٣٢، س١١ (ديدگاه جايگزيني را گزارش ميکند)، ص٢٣٣، س٨ (پيشنهاد سازش ميان اين دو ديدگاه را که از سوي شهيد اول ارائه شده است بيضرر ميداند)؛ محمد تقي مجلسي، لوامع، ج٣، ص٤٧٥، س١٣ (ديدگاه جايگزيني را متعلق به متقدمين علماي شيعه ميداند)، ص٤٧٥، س١٧ (ديدگاه کعبهگرا را مقبول علماي متأخر شيعي وصف ميکند)؛ محمد تقي مجلسي، روضة المتقين، ج٢، ص١٩١، س٦ (شبيه همين تقابل را ترسيم مينمايد)، ص١٩٢، س١١ (از بيتوجهي به نظر عالمان متقدم ابراز ناخشنودي ميکند)؛ سبزواري، کفايه، ج١، ص٧٩، س٥ (تنها ديدگاه کعبهگرا را ابراز ميدارد)؛ محسن فيض، مفاتيح، ج١، ص١١٢، س٣ (ديدگاه کعبهگرا را بر صدر مينشاند و از ديدگاه جايگزيني، با تعبير و قيل نام ميبرد)؛ محسن فيض، وافي، ج٥، ص٥٤٢، س٧ (ديدگاه کعبهگرا را ترجيح ميدهد)؛ مجلسي، بحار، ج٨٤، ص٥١، س٦ (ديدگاه کعبهگرا مقبول عمده عالمان متأخر ميداند)، ص٥٢، س٦ (اين احتمال را پيش ميکشد که احاديث مؤيد ديدگاه کعبهگرا، به دليل غلبه اين آموزه در ميان اهل سنت، ممکن است بر اثر تقيه صادر شده باشد)، ص٥٢، س١٢ (نتيجه ميگيرد که اين مسأله مناقشهانگيز و دشوارياب است: لا تخلو من اشکال)؛ فاضل هندي، کشف اللثام، ج٣، ص١٣٣، س١٢ (اين دو ديدگاه را به شکلي آشتي ميدهد که ديگر اثري از ديدگاه جايگزيني باقي نميگذارد)
[٢]. بحراني، حدائق، ج٦، ص٣٧٤، س٨ و ص٣٧٥، س١ و ص٣٧٥، س١٢ (همدلي نامتعارفي با احاديث نشان ميدهد و سرسختانه از آشتي ميان اين دو ديدگاه دفاع ميکند)؛ کاشف الغطا، کشف، ج٣، ص١٠٤، س٥ (تنها ديدگاه کعبهگرا را بيان ميکند)؛ نجفي، جواهر، ج٧، ص٣٢٢، س٩ (همسو با ديدگاه مسلط ميان عالمان متأخر، ديدگاه کعبهگرا را «اقوي» اعلام ميدارد)؛ يزدي، عروه، ج٢، ص٤٣، س٥ (آشکارا ديدگاه جايگزيني را رد ميکند)؛ خوانساري، جامع، ج١، ص٢٦١، س٥ (طي بحثي طولاني و فني، که مطلب اصلي آن بر من روشن نيست، بر ضعف سلسله اسناد احاديث جايگزيني تأکيد ميکند)؛ حکيم، مستدرک، ج٥، ص١٧٦، س١ و ص١٧٦، س٨ فقره ٢ (هر دو ديدگاه را بيان ميکند، ليکن به شدت با ديدگاه جايگزيني مخالفت ميکند)؛ زينالدين، کلمة التقوي، ج١، ص٣٠٨، مسأله ٥٨ (اين عالم اخباري ديدگاه کعبهگرا را اتخاذ کرده و آشکارا ديدگاه جايگزيني را رد ميکند)؛ شيرازي، الفقه: کتاب الصلاة، ج١، ص٢٤٢، س١٨ (تمايل دارد تا ديدگاه سومي را ترجيح دهد، بدين صورت که کعبه براي کساني که در داخل مسجد حرام قرار دارند، قبله است، حال آن که اين يک براي هر کس ديگري قبله است، ر.ك: همان، ص٢٤٠، س١٠). براي بحثهاي بيشتر درباره ديدگاه جايگزيني، ر.ك: بهبهاني، مصابيح الظلام، ج٦، ص٣٨٦، س٩؛ جواد عاملي، مفتاح الکرامة، ج٥، ص٧٢ - ٢٦٦؛ علي طباطبايي کربلايي، رياض المسائل، ج٢، ص٢٥٥، س٨؛ احمد نراقي، مستند الشيعة، ج٤، ص١٥٢، س٥؛ مرتضي انصاري، کتاب الصلاة، ج١، ص١٣٠، س٥؛ رضا همداني، مصباح الفقيه، ج١٠، ص٨، س٢٥؛ حکيم، مستمسک، ج٥، ص١٧٦، س٨.
[٣]. در مجموعههاي احکامي که مراجع براي مقلدان عادي خود منتشر کردهاند و من بررسيدهام، هنگام بيان احکام قبله اشارهاي به ديدگاه جايگزيني ديده نميشود (بروجردي، رساله توضيح المسائل، ص١٧٨، س٨٠؛ حکيم، منتخب الرسائل، تهران، ١٣٨٠، ص٤٣؛ خويي، المسائل المنتخبه، ص٧٠؛ خويي، المسائل الميسره، ص٧٨، ش٢؛ خميني، توضيح السمائل، ص١١١؛ مرعشي، رساله توضيح المسائل جديد، ص١٢٨، س٣٠؛ محمد حسيني شيرازي، رساله توضيح المسائل، ص١٤٢، س٤؛ سيستاني، توضيح المسائل، ص١٧٣، س٥؛ منتظري، رساله توضيح المسائل، ص١٣٩، س٤١؛ مکارم شيرازي، رساله توضيح المسائل، ص١٣٢، س٤؛ همچنين بررسي تطبيقي اين آثار: رساله توضيح المسائل محشي امام خميني (شش مرجع)، ص٢٩٣، س٦، و توضيح المسائل مراجع، ويراسته محمد حسن بني هاشمي خميني، ص٤٠٩، س١٤). همين مطلب درباره خميني، تحرير، ص١٣٧، صادق است.