علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٦ - کتاب حلبی منبعی مکتوب در تألیف الکافی

ب. عبيد الله بن علي حلبي و كتابي معتبر در تاريخ حديث شيعي

آنچه به عبيد الله حلبي ويژگي خاصي مي‌بخشد، آن است كه وي مؤلف كتابي است كه نخستين مصنَّف شيعي به شمار مي‌رود. چنان‌كه مشهور است، كتاب حلبي به تأييد امام جعفر صادق٧ رسيده و امام٧ با تعبير «أتري لهؤلاء مثل هذا» آن را ستوده‌اند.[٢٥١] صدوق در مقدمة الفقيه از كتاب حلبي به عنوان يكي از منابع مورد اعتماد شيعي در تأليف جامع فقهي خود نام مي برد[٢٥٢] و قاضي نعمان نيز در الايضاح روايات بسياري را از آن نقل مي‌كند.[٢٥٣]

بنا بر اشارة سید مرتضی، كتاب حلبي تا قرن پنجم به عنوان يك اثر روايي ارجمند موجود بوده است.[٢٥٤]

کتاب حلبی دو نسخة کبیر و صغیر داشته است. از گزارش‌های نجاشی و شیخ طوسی می‌توان دریافت که این دو نسخه در آن دوره‌ها کاملاً از یکدیگر متمایز بوده است. شیخ طوسی از قول ابوعیسی مصری می‌گوید که تلعکبری «نسخة کبیرة» کتاب حلبی را روایت می‌کرد.[٢٥٥] همچنین نجاشی می‌نویسد که محمد بن عبد الله بن عمرو لاحقي نسخه‌ای را از امام رضا٧ روایت می‌کرد که به كتاب حلبي شباهت داشت و همانند آن «مبوبة كبيرة» بود.[٢٥٦]

نجاشی اشاره می‌کند که میان نسخه‌های کتاب حلبی در آغاز آنها اختلافاتی اندک هست:

النسخ مختلفة الأوائل، و التفاوت فيها قريب.[٢٥٧]

او در ادامه، می افزاید که جمع زیادی از علمای امامیه این کتاب را به طرق بسیار روایت کرده‌اند، اما وی، بنا بر عادت خود، تنها یک طریق برای روایت آن ذکر می‌کند.[٢٥٨] طریقی که نجاشی برای روایت خود از کتاب حلبی یاد می‌کند، چنین است:

أخبرنا غير واحد، عن علي بن حبشي بن قوني الكاتب الكوفي، عن حميد بن زياد، عن عبيد الله بن أحمد بن نهيك، عن ابن أبي عمير، عن حماد عن الحلبي.[٢٥٩]


[٢٥١]. فهرست النجاشی، ص٢٣٠ـ ٢٣١؛ شیخ طوسی در الفهرست (ص ٣٠٥) می‌نویسد: «و قیل أنه عرض علی الصادق٧، فلما رآه استحسنه و قال: لیس لهؤلاء ـ یعنی المخالفین ـ مثله». آن گونه كه پيداست، عبيد الله حلبي، مؤلف تنها همین كتاب بوده و جز آن اثر دیگری نداشته است؛ چرا که صدوق در مقدمة الفقیه از اثر او با نام کتاب الحلبی یاد می‌کند، ولی از مجموعة تألیفات علی بن مهزیار با عنوان کتب علی بن مهزیار نام می‌برد (الفقيه، ج١، ص٣). نجاشی و شیخ طوسی نیز در فهارس خود تنها یک کتاب به حلبی نسبت داده‌اند (ر.ك: الفهرست نجاشی، همان؛ الفهرست، همان). با این همه، قاضی نعمان در الایضاح دو کتاب جداگانه با نام‌های المسائل و الجامع به حلبی نسبت می‌دهد (ر.ك: «درنگی در منابع مکتوب الایضاح»، ص١٤٢ ـ ١٤٣).

[٢٥٢]. الفقیه، ج١، ص١.

[٢٥٣]. ر.ك: «درنگی در منابع مکتوب الایضاح»، ص١٤٢.

[٢٥٤]. ر.ك: رسائل شریف مرتضی، ج١، ص٢٧٩.

[٢٥٥]. رجال الطوسی، ص٤٣١.

[٢٥٦]. همان، ص٣٦٦.

[٢٥٧]. همان، ص٢٣١.

[٢٥٨]. همان.

[٢٥٩]. همان.