اشعري ـ كه مشابه كتاب الجامع اوست ـ ، كتاب الضياء و النور است كه شامل ابواب نكاح، طلاق، رضاع،حدود و ديات بوده[٢١٧] و با ابواب ديگري كه نجاشي به بيان آنها مي‌پردازد، هم‌خواني دارد.

ابن شهر آشوب، الجامع و النور و الضياء را كتاب‌هايي مستقل تلقي كرده و الجامع را شامل عبادات، النور را شامل معاملات مي‌داند و محتواي الضياء را بيان نكرده است؛[٢١٨] امّا برداشت شيخ آقابزرگ تهراني از گفتار شيخ طوسي، كه كتاب الجامع او شامل ابواب وضو تا ديات[٢١٩] و كتاب الضياء و النور نيز عناوين بخش‌هايي ديگر از كتاب است ـ كه فصول عبادات و معاملات را از يكديگر جدا مي‌نمايد ـ صحيح‌تر به نظر مي‌رسد.

٣٠. كتب ثلاثين، موسي بن حسن بن عامر بن عبد الله‌ بن سعد اشعري قمي. او را با الفاظي از قبيل «ثقه»، «عين» و «جليل» توصيف كرده‌اند.[٢٢٠] وي صاحب سي كتاب بوده كه برخي از آنها عبارت‌اند از: كتاب الطلاق، كتاب الوصايا، كتاب الفرائض، كتاب الفضائل، كتاب الحج، كتاب الرحمة (كه همان كتاب الوضوء است)، كتاب الصلاة، كتاب الزكاة، كتاب الحج، كتاب الصيام، كتاب يوم و ليلة، كتاب الطبّ.[٢٢١] اين كتاب‌ها را عبد الله‌ بن جعفر حميري ـ كه در سال ٢٩٧ ق، به كوفه آمده ـ ، روايت كرده است.[٢٢٢]

٣١. الجامع في أنواع الشرايع، حميد بن زياد بن حماد دهقان (م ٣١٠ ق). وي از مصنّفان و محدّثان موثّق كوفي است كه در سورا و نينوا مي‌زيسته و از بزرگان واقفه بوده[٢٢٣] و روايتش را در صورت نبود معارض، مقبول شمرده‌اند.[٢٢٤]

وي را از جمله معمّرين شمرده‌اند؛ به طوري كه از جابر جعفي (م ١٣٢ ق) و ابو حمزه ثمالي (م ١٥٠ ق) با يك واسطه روايت مي‌كند.[٢٢٥] با اين حال، شيخ طوسي، نامش را در زمره كساني كه از ائمّه روايت نكرده‌اند، ياد مي‌كند.[٢٢٦] او راوي بسياري از كتب اصول و صاحب تأليفات بسيار بوده است؛ چندان كه شماره مصنّفات او را به تعداد كتب اصول دانسته‌اند.[٢٢٧] شيخ طوسي، از كتب او از سه طريق و به دو واسطه روايت مي‌كند؛[٢٢٨] امّا درباره آثار او اطّلاعي در دست نيست.

٣٢.محمّد بن مسعود بن عيّاش سلمي سمرقندي، معروف به عيّاشي (م ٣٢٠ ق).[٢٢٩] وي از دانشمندان

[٢١٧]. همان.

[٢١٨]. معالم العلماء، ص١٣٨.

[٢١٩]. الذريعة، ج٥، ص١٣٠.

[٢٢٠]. رجال النجاشي، ص٤٠٦.

[٢٢١]. همان.

[٢٢٢]. رسالة في آل أعين، ص٥١؛ رجال الطوسي، ص٤٤٩؛ الذريعة، ج٦، ص٢٥٤.

[٢٢٣]. رجال النجاشي، ص١٣٢.

[٢٢٤]. خلاصة الأقوال، ص١٢٩.

[٢٢٥]. الذريعة، ج٢، ص١٤٨.

[٢٢٦]. رجال الطوسي، ص٤٢١.

[٢٢٧]. الفهرست، طوسي، ص١١٤.

[٢٢٨]. همان.

[٢٢٩]. الأعلام، ج٧، ص٩٥.