در مقاله حاضر، سعي گرديده است تا با اشاره‌اي كوتاه به جامع‌نويسان پيش از كليني، اين فرضيه، اثبات شود كه قبل از كتب اربعه نيز جامع حديثي ديگري، تبويب و تدوين گرديده است. نگارنده، همچنين در پي آن است تا فرايندي را كه به تكامل نگاشته‌هاي حديثي و در نتيجه، به تدوين كتب اربعه و به اصطلاح «جوامع حديثي متقدّم» منجر شده است، مورد بحث و بررسي قرار دهد. از اين رو، وي به كنكاش در كتب تراجم و رجال پرداخته تا كتبي را كه تحت عنوان «الجامع» قبل از كتب اربعه، نگاشته شده‌اند، شناسايي نمايد. در اين ميان، وي به معرّفي جوامع حديثي مانند: الجامع في الفقه، الجامع في سائر أبواب الحرام و الحلال، كتاب مبوّب في الحلال و الحرام، الجامع الكبير في الفقه، كتاب مبوّب في الفرائض و... پرداخته و نحوه تبويب در اين جوامع و اعتبار آنها را نزد علماي بزرگ رجال (مانند نجاشي و كشي) بررسي نموده است. نگارنده، پس از معرّفي ٣٣ كتاب جامع حديثي، به اين نتيجه مهم مي‌رسد كه كتب اربعه، از جمله الكافي، كهن‌ترين جوامع حديثي شيعه نيستند و جوامع حديثي، فرايند مختلفي را طي كرده‌اند تا به كتب اربعه رسيده‌اند.

کلید واژه‌ها: جوامع حديثي، جامع‌نويسان، كتب اربعه، كليني.

درآمد

اين مقاله، در پاسخ به اين سؤال شكل گرفته كه: تكامل نگاشته‌هاي حديثي، چه فرايندي را پيموده‌اند تا به صورت كتب اربعه، و به اصطلاح «جوامع حديثي متقدّم»، درآمده‌اند؟ بنا بر اين، به كاوش در كتب تراجم و رجال پرداخته شد تا كتبي كه با عنوان «الجامع» نگاشته شده‌اند، شناسايي شوند. در اين ميان، عناوين ديگري نظير: «الفقه المكمّل»، «ثلاثين كتب»، «النوادر» و حتي «مشيخه» يافت شد كه ويژگي

[٤] استاد دانشگاه فردوسي مشهد.

[٥]* دانشجوي كارشناسي ارشد علوم قرآن و حديث، دانشگاه فردوسي مشهد.