علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٧٩ - مشایخ اجازه در اسناد الکافی

ـ أحمد بن محمد بن عیسی الأشعری: معمولاً کلینی از وی با واسطه محمد بن یحیی روایت نموده است.[٥٦٩]

ـ إبراهیم بن هاشم: کلینی از وی با واسطه پسرش علی بن إبراهیم روایت کرده است.[٥٧٠]

ـ دو فرد فوق، به صورت توأمان.[٥٧١]

ـ محمد بن الحسین بن أبی‌الخطاب.[٥٧٢]

نکته جالب توجه، آن است که احمد بن محمد بن عیسی و محمد بن الحسین بن ابی الخطاب در زمرة راویان کتاب بزنطی هستند. همچنین است ابراهیم بن هاشم که از عبارت مشیخه من لا یحضره الفقیه، روایت کتاب بزنطی توسط وی به همراه أحمد بن محمد بن عیسی برداشت می‌شود:

و ما كان فيه، عن أحمد بن محمد بن أبي نصر البزنطي فقد رويته عن أبي و محمد بن الحسنN، عن سعد بن عبدالله و الحميري، جميعاً، عن أحمد بن محمد بن عيسی، عن أحمد بن محمد بن أبي نصر البزنطي، و رويته عن أبي و محمد بن علي ماجيلويةN، عن علي بن أبراهيم، عن أبيه، عن أحمد بن محمد بن أبي نصر البزنطي.[٥٧٣]

واضح است كه اين طريق صدوق به معناي نقل از كتب بزنطي است؛ زيرا امكان نقل سماعي متفق از چند طريق موازي غير محتمل است.

اين تكثر طرق نقل از راوي اصلي، در كنار در دسترس بودن كتاب‌هاي او، نشانگر آن است كه اين طرق گوناگون، در حقيقت، طرق دسترسي كليني به كتابِ راوي اصلي است، نه نقل از كتاب سهل بن زياد يا نقل سماعي از وي.

وجود طرق موازي براي روايات الكافي در ديگر مصادر

ديگر مطلب مهم در اين باره، وجود طرق موازي براي اسناد روايات نقل شده از راوي اصلي در الكافي به واسطة شيخ اجازه محتمل است. منظور از طرق موازي، درج همين روايات در ديگر آثار حديثي از طريق واسطه‌هايي ديگر است. در مثال مورد بحث ـ كه نقل سهل بن زياد از بزنطي است ـ مي‌توان روايات مذكور در الكافي را در ديگر آثار جستجو نمود.

براي آزمودن اين مطلب ـ كه آيا روايات الكافي به شکل اجازه از بزنطي نقل شده است يا نقل سماعي ـ مي‌توان روايات سهل بن زياد را از بزنطي در الكافي در ديگر آثار، بويژه آثار صدوق جستجو نمود. اين جستجو در موارد ذيل نتيجه داده است.


[٥٦٩]. الکافی، ج٣، ص٤٢، ج٤، ص٥٥، ٢٣٨، ٢٦٠، ٢٧٣، ٣١٣، ٣٦٩، ٣٨١، ٣٨٩، ٤٠٠، ٥٠٦، ٥٠٧، ٥٢٤، ج٥، ص١٨٨، ٢٣٠، ٢٣٤، ٢٣٩، ٢٦٤، ٢٦٥، ٢٧٦، ٤١٣، ٤٢٦، ٤٢٧، ٤٣٤، ج٦، ص٧٠، ٢١٩، ٥٤٨، ج٧، ص٤٤٧.

[٥٧٠]. همان، ج٣، ص٦١، ج٥، ص٤١٣، ٤١٤، ٤٣٠، ٤٤٠، ٤٥٨، ٤٦٤، ج٦، ص٥٧، ٧٣، ٨٣، ٩٩، ١٠٥، ١٠٩، ١٥٠ ، ١٦٢، ١٦٤، ٢٠٨، ٢٤٢، ٥٠٦، ٥٤٨.

[٥٧١]. همان، ج٣، ص٢٧، ج٦، ص٦٧، ٢٠٤، ٢٢٩، ج٧، ص٨٣.

[٥٧٢]. همان، ج٤، ص٤٧١.

[٥٧٣]. شرح مشیخة الفقیه، ص٣٧٠، بویژه که ابراهیم بن هاشم نخستین ناشر روایات کوفیان در قم بوده (رجال النجاشی، ص١٦) و بزنطی نیز در زمرة کوفیان است.