امثال او و می‌گوید: وقتی که حرکت حادث می‌شود، در واقع و نفس‌الامر امری حادث شده و آن امر استمرار دارد تا در یک جا پایان می‌یابد. حاجی این مطلب را که یک امر تدریجیالوجود و سیالی هم ـ به نام حرکت قطعیه ـ هست که امتداد دارد به طول زمان، امری ذهنی می‌داند. این هم مبنای حاجی.

مرحوم آخوند حرکت قطعیه را حقیقی می‌داند و در این جهت با آقای طباطبایی هم‌نظر هستند زیرا ایشان هم حرکت قطعیه را حقیقی می‌داند، ولی تصور مرحوم آخوند از حرکت توسطیه به صورت ماهیت کلی است[١] . مرحوم آخوند آنچه را که واقعا موجود می‌داند حرکت قطعیه است و در باب حرکت توسطیه می‌گوید آن مراتب دائما در حال حدوث و فنا هستند ولی وقتی که دائما در حال حدوث و فنا باشند ما می‌توانیم بگوییم که کلی در اینجا استمرار دارد. ایشان درباب حرکت توسطیه جز این به چیزی قائل نیست و لذا در اینجا می‌گوید: «آنچه ما به عنوان حرکت توسطیه می‌گفتیم، در واقع یک امر اعتباری است نه حقیقی». اینکه ماهیت کلی در ضمن افراد وجود دارد، یک امر اعتباری است، چون اولا ماهیتْ وجود حقیقی ندارد و ثانیا افراد ماهیت که عوض می‌شوند، در واقع و نفس‌الامر ماهیت از نظر فردی تغییر کرده است.

این نظیر یکی از اقسام استصحاب کلی است که در «اصول» مطرح است. در آنجا می‌گفتیم اگر زید در اتاقی باشد و بعد از مدتی بیرون برود و مقارن رفتن او عمرو وارد شود و بعد عمرو بیرون برود و مقارن رفتن او بکر وارد شود، باز بعد از مدتی بکر بیرون برود و مقارن رفتن او خالد وارد شود، اگر در اینجا به دقت عقلی نگاه کنیم هیچ امر باقی‌ای نداریم، بلکه انسانهایی آمده‌اند و انسانهایی رفته‌اند، ولی اگر مقداری مسامحه عرفی بکنیم می‌توانیم بگوییم در این مدت انسان همیشه وجود داشته است؛ عرف این را می‌پذیرد. در باب استصحاب اگر در آمدن فرد دیگری شک کنیم می‌گوییم ما یقین داشتیم که انسان در این اتاق وجود داشت حالا شک داریم که انسان وجود دارد یا نه، استصحاب می‌کنیم و می‌گوییم وجود دارد، و عرف این را می‌پذیرد.

ولی به دقت عقلی، کلی طبیعی موجود است به عین وجود افراد و متکثر است به تکثر افراد، وحدتش تابع وحدت افراد است و کثرتش تابع کثرت افراد. پس اگر زید و عمرو

[١] . همان طور كه قبلا خوانديم و گفتيم، اين نظير يكی از انواع استصحابی است كه اصوليين می‌گويند كهكلی در ضمن فرد وجود دارد.