گفتیم که بر این ایراد اشکالهایی گرفته شده. بیانی که آقای طباطبایی در اشکالشان دارند چنین است: شاید در تعبیر قدما به اینکه ماهیتِ حرکت تجدد است، تسامحی بوده و ممکن است مقصود آنها از ماهیت همان وجود باشد. چنین تسامحی در تعبیر قدما زیاد پیدا می‌شود؛ اگر می‌گویند «ماهیت» شاید مقصودشان ماهیت مصطلح نباشد بلکه همان «وجود» باشد. پس وقتی می‌گویند ماهیت حرکت عین تجدد است شاید مقصودشان این باشد که وجود حرکت عین تجدد است.

مقصود آقای طباطبایی این است که منظور قدما هرچه باشد جای این هست که تعبیر را تغییر داد تا ایراد وارد نشود؛ مثلا اگر کسی چنین تعبیر کند: «وجود حرکت عین تجدد است» دیگر نمی‌توانید بگویید حرکت امری نسبی است، بلکه خود حرکت چیزی است که وجودش عین تجدد است.

اشکال حاجی سبزواری بر ایراد اول آخوند

حاجی به شکل دیگری به مرحوم آخوند ایراد گرفته است. او می‌گوید این بحث شما بحث لفظی است؛ چون همه قبول دارند و خود شما هم قبول دارید که یک جریان دائمی در عالم وجود دارد که به آن حرکت دوریه فلک یا حرکت وضعی فلک می‌گویند، و همین امر دائم را می‌توان با این تعبیر بیان کرد: وضع[١] متجدد فلک. اسم آن تجدد دائم «حرکت» است. پس در عالم یک وضع متحرک دائم‌التحرک وجود دارد. چنین حقیقتی وجود دارد خواه آنکه وضع متجدد را منشأ انتزاع بدانیم و بگوییم تجدد از آن انتزاع می‌شود و حرکت نامیده می‌شود، و خواه آنکه بگوییم آنچه حقیقت دارد نفس تجدد است؛ این در اصل مطلب تغییری ایجاد نمی‌کند. ]به عبارت دیگر :[ به هرحال یک امر متجدد دائم‌التجدد که می‌تواند رابط میان حادث و قدیم واقع شود وجود دارد، خواه آن امر واقعی حقیقتی باشد که حرکت صفت انتزاعی آن است، و خواه نفس حرکت باشد. پس این نزاع شما لفظی است. این دو ایرادی بود که محشّین در اینجا بر مرحوم آخوند وارد کرده‌اند، ولی ظاهرا

[١] . مقصود از «وضع» همان اصطلاح معروف است كه می‌گويند هر جسمی دارای وضع است، اما اين«وضع» ثابت نيست بلكه متجدد است، آنهم نه يك وضع متجدد غيردائم بلكه وضع متجدددائم‌التجدد.