باشد. ولی اگر کسی این حقیقت را دریابد که اینکه این ]جزء از زمان[ خودش باشد، با مرتبه‌اش و ترتیبش و ترتبش و تقدمش و تأخرش یک چیز است، دیگر جایی برای این سؤال باقی نمی‌ماند.

ما مثال دیگری اضافه می‌کنیم: اگر سنگی را از سقف رها کنیم مسافتی را طی می‌کند تا می‌رسد به زمین. ما در ذهن خودمان می‌توانیم مثلا این پنج متر فاصله را به پنج قطعه تقسیم کنیم. این سنگ وقتی حرکت می‌کند اول یک مترِ اول را طی می‌کند، بعد یک متر دوم، بعد یک متر سوم تا می‌رسد به یک متر پنجم[١] . حال اگر کسی این طور سؤال کند: «چرا در این حرکتْ یک مترِ اول بر یک متر دوم تقدم دارد و یک متر دوم از یک متر اول متأخر است؟ حال که قرار است فاصله بین این مبدأ و منتها طی شود چه اشکالی دارد اول یک مترِ پنجم طی شود و بعد یک متر اول؟»، در جواب می‌گوییم: اگر ما این حرکت را با این مشخِّصات شناختیم، یعنی حرکتی که مبدئش این سقف است و منتهایش این زمین، دیگر این مراتبِ میان اجزاء این حرکتْ ذاتی این حرکت است؛ یعنی این حرکت نمی‌تواند این حرکت باشد جز اینکه این مراتب به همین ترتیب قرار بگیرند.

خلاصه ایشان می‌فرمایند اگر ما درباره اختصاص اشیاء به وقت خاص بحث کنیم، در بعضی از اشیاء جای این سؤال نیست، مثل اجزاء زمان که اختصاص هر جزء از زمان به وقت خودش همان اختصاص خودش به خودش است؛ چون زمانْ زمانی است به ذات خودش؛ یعنی اختصاص هر مرتبه از زمان به جایگاه خودش ذاتی آن است. پس در زمان این سؤال مطرح نیست.

بعد می‌فرماید: بله این سؤال در امور زمانی می‌تواند مطرح باشد. مثلا بگوییم : چرا حادثه امروزی نسبت به حادثه دیروزی متأخر است و حادثه دیروزی نسبت به حادثه امروزی مقدم است؟ ایشان در ابتدا می‌گویند: بله در این گونه امور ]اختصاص امر زمانی به زمان خاص خودش[ ناچار معلَّل به علتی است ماوراء ذات خودش، ولی این علتِ ماوراء ذات منتهی می‌شود به علتی که ذاتی باشد. به عنوان مثال درسی که در هفته گذشته گفته شده است تقدم دارد بر درسی که این هفته گفته شده است. اگر ما نظر به ماهیت این درس بکنیم مانعی ندارد که درس آن هفته درس آن هفته باشد ولی در این

[١] . البته باز هر يك متری هم ميان اجزائش و همچنين اجزاء اجزائش تقدم و تأخر وجود دارد.