نظر می‌رسد، ولی مگر طبیعت قول داده که کار عجیب نکند؟! نیستی مطلق بوده و خود به خود هستی شده[١] . این امر، علمی نیست ولی ما چاره‌ای از قبول آن نداریم؛ چون اگر این را قبول نکنیم ناچار باید نظریه خلقت را قبول کنیم و آن هم علمی نیست[٢] . حالا که امر دائر است میان دو امر غیر علمی، ما می‌گوییم: شاید امر اول بوده». این حرف فوق‌العاده نامربوط است. این حرف یحیی نحوی که گفته «عالم متناهی التأثیر و متناهی القوه است» با این حرف جدیدیها منطبق است.

مرحوم آخوند: عالم در صورتی متناهی‌القوه است که از غیب به آن امداد بعد از امداد نرسد

اما مرحوم آخوند در اینجا می‌گوید: درست است، عالم متناهی القوه است ولی به این شرط که از غیب امداد بعد از امداد به آن نرسد و اصلا اگر در همین لحظه هم به عالم امداد از غیب نرسد، عالم فانی می‌شود؛ یعنی نه اینکه عالم یک مقدار ذخیره دارد و این مقدار ذخیره را صرف می‌کند بعد تمام می‌شود، بلکه عالم متناهی القوه است و دائما نیاز به امداد دارد و اگر امدادی از غیب به عالم نرسد عالم فانی می‌شود. اینکه ما می‌گوییم «عالم بدایت ندارد» به این معناست که از ازل به عالم امداد می‌رسد و تا ابد هم این امداد ادامه دارد.

بیان برخی از فیزیکدانهای الهی

بعضی از فیزیکدانهای الهی امروز ـ که استاد سابق دانشگاه تهران و متخصص ترمودینامیک‌اند و در این زمینه خیلی مطلب نوشته‌اند[٣] ـ با زبان فیزیک حرفی می‌زنند که با حرف مرحوم آخوند نزدیک می‌شود. اینها معتقدند که حیات و بلکه تکامل، با قوانین ترمودینامیک عالم قابل توجیه نیست، مگر اینکه قائل باشیم از یک مرکز دورتری و به اصطلاح از ماوراء قوانین مادی، به عالم مدد می‌رسد. در واقع اینها حرف مرحوم آخوند را

[١] . به قول مرحوم آخوند: اگر چنين بگوييم، اصلا قانون عليت و معلوليت را از بيخ انكار كرده‌ايم.

[٢] . نمی‌گويد محال عقلی است، بلكه می‌گويد علمی نيست؛ يعنی علم در اين زمينه حرفی ندارد.

[٣] . [مقصود مهندس بازرگان است.]