معلوم است که این، حرف باطلی است. می‌گوییم در آن فاصله زمانی چه وجود دارد؟ آیا خودِ «آن» وجود دارد؟ بنابراین «آن» استمرارِ وجود دارد و دیگر «آن» نیست؛ چیزی که استمرار وجود دارد «آن» نیست. اگر خود «آن» وجود ندارد ]و[ عدمش هم وجود ندارد پس در آن فاصله زمانی ارتفاع نقیضین شده است. پس حتما ظرف عدمِ این «آن» را باید متصل به ظرف وجودِ آن دانست.

شیخ: حرکات توسطیه از قسم سوم‌اند

آنچه که اینجا مقصود اصلی شیخ است این است که می‌خواهد اثبات کند حرکات توسطیه از قسم سومند؛ یعنی نه آنی‌الوجود و الحدوث‌اند و نه تدریجی‌الحدوث. آنی‌الحدوث نیستند چون آن آنی که حد مشترک سکون و حرکت است هنوز ادامه سکون است و در آن «آن» هنوز شیء ساکن است. به علاوه اصلا معنای حرکت توسطی «کون الشیء متوسطآ بین المبدأ و المنتهی» است و آن نقطه نقطه مبدأ است و شیء در مبدأ، متوسط بین مبدأ و منتها نیست. شیء بین مبدأ و منتها متوسط است ولی در خود مبدأ و خود منتها متوسط نیست. پس آن نقطه مشترک نمی‌تواند آنِ حدوث حرکت باشد. نقطه بعد از این نقطه مشترک هم نمی‌تواند آنِ حدوث حرکت باشد چون تتالی آنات لازم می‌آید.

پس حرکت توسطیه در زمان بعد به صورت دفعی حادث شده است و مستمر در زمان است بدون اینکه در «آن» حادث شده باشد. فرض این است که حرکت توسطی، تدریجی هم نیست، چون اگر تدریجی باشد می‌شود حرکت قطعی.

حرکت قطعیه و حرکت توسطیه

مکرر گفته‌ایم که در حرکت دو اعتبار است: حرکت قطعیه و حرکت توسطیه[١] . سخن حکما در این است که کدام یک از این دو اعتبار و دو وجهه عینی است و کدام یک ذهنی.

[١] . اين مطلب بايد خيلی تحقيق شود. مرحوم آخوند مكرر اين مطلب را گفته‌اند و در آينده هم خواهندگفت و شايد از همه جا لازمتر همين‌جا باشد. [اين] بحثها [ادامه دارد] تا آخر اين مرحله و دو سهفصل از مرحله بعد. عجيب است كه مرحله بعد را نوشته‌اند «تتمه احوال حركت». تازه قاعده اين بودكه تتمه احوال حركت هم از فصل چهارم مرحله بعد شروع شود، چون دو سه فصل اول، جزء همينمسائل است. گويا بعدها ديگران برای اينكه ده مرحله درست شود اين كارها را كرده‌اند.