روی همین حساب است که قدما نگفته‌اند وضع متغیر فلک رابط است، بلکه گفته‌اند خود حرکتِ این وضع رابط است؛ چون دیده‌اند در حرکت می‌توانند بگویند ماهیت حرکت عین حدوث و تجدد است و جعل به خود حرکت تعلق گرفته است (یعنی در مورد حرکت چنین نیست که یجعل الحرکة حرکة، بلکه یجعل الحرکة)، ولی اگر بگویند وضعْ رابط است باید بگویند جاعلْ جسم را متحرک بالعرض قرار داده (یجعل الجسم متحرکآ بالعرض)، آنوقت ناچارند بپذیرند که علت آن هم باید متغیر باشد. پس به این جهت است که گفته‌اند خود حرکت رابط است.

مرحوم آخوند می‌گوید: در حرکات عرضیه (مثل همین حرکت وضع) جعلْ تألیفی است چون نمی‌تواند مستقلا به خود اینها تعلق بگیرد، و وقتی جعلْ تألیفی باشد علت نمی‌تواند قدیم باشد؛ علت چنین متغیری باید متغیر باشد.

مدعای مرحوم آخوند در ربط حادث به قدیم

سخن مرحوم آخوند این است که تنها حقیقتی که می‌تواند ازلا مجعول به جعل بسیط باشد و در عین حال از حاقّ ذاتش حرکت انتزاع شود، جوهر است. جوهر یگانه چیزی است که این گونه نیست که جاعل به جعلی آن را موجود کند و به جعل دیگری آن را متغیر کند؛ زیرا جوهر «او»یی غیر از تغیر ندارد. آنچه که یجعل نفس ذاته و ینتزع من نفس ذاته التغیر و التجدد و الحدوث، جوهر است؛ غیر از جوهر حقیقتی نداریم که چنین صلاحیت و امکانی داشته باشد.

پس ما در ربط حادث به قدیم احتیاج به رابطی داریم که به جعل بسیط قابل جعل باشد و حدوث و تجدد و حرکت لازمه ذاتش باشد، و فقط جوهر و طبیعت جوهری است که چنین است. اگر عرض را رابط بدانیم اگرچه یک عرض دائمی مانند وضع متجدد فلکی باشد، ناچاریم قائل به جعل تألیفی رابط شویم، و هر تغیری که مجعول به جعل تألیفی باشد علت او هم متغیر است؛ پس هیچ عرضی را نمی‌توانیم رابط بدانیم.

بحث ربط حادث به قدیم چون یکی از مهمترین مباحث اسفار است، اگر لازم باشد باید در جلسات متعددی توضیح داده شود. و چون مرحوم آخوند این بحث را به طور