مرحوم آخوند بعد از اینکه می‌گوید «عین مطلبی را که دیگران در باب زمان گفته‌اند[١] ما در باب جوهر می‌گوییم» مطلبی می‌گوید که نتیجه حرفهای خودش است و ایشان فقط در اینجا به این نتیجه تصریح می‌کند. می‌فرماید: اگر حق را بخواهید این مطلب در درجه اول برای جوهر است و در درجه دوم برای زمان؛ یعنی ]مراتب[ زمان به تبع جوهر تقدم و تأخر ذاتی دارد؛ یعنی زمان، کمّیت حرکت جوهری است.

تشبیه نسبت میان جوهر و زمان به نسبت میان جسم طبیعی و جسم تعلیمی

در باب جسم طبیعی و جسم تعلیمی گفتیم در خارج فرقی میان این دو نیست و هردو یک چیزند، منتها این یک چیز دو اعتبار دارد. اگر جسم را به طور مطلق اعتبار کنیم و بگوییم «جوهر قابل ابعاد سه‌گانه» بدون آنکه تعین خاصی برایش در نظر بگیریم[٢] ، این می‌شود تعریف جسم طبیعی. ولی در عالم خارج جسم طبیعی مطلق که نه متناهی باشد نه نامتناهی و در متناهی هم نه یک متر در یک متر در یک متر باشد و نه بیشتر و نه کمتر، وجود ندارد، بلکه همیشه مطلق با مقید وجود دارد. (البته به حکم برهانِ امتناع عدم تناهی ابعاد، غیرمتناهی وجود ندارد.) پس آنچه در خارج وجود دارد جسم طبیعی با تعین خاص است. حال اگر جسم طبیعی را با تعین خاصش[٣] اعتبار کنیم می‌شود جسم تعلیمی.

ایشان می‌گوید: نسبت حرکت جوهری و زمان ]مانند[ نسبت جسم طبیعی و جسم تعلیمی است. اگر جوهر را مبهم و مطلق اعتبار کنیم و مرتبه خاصش را اعتبار نکنیم می‌شود جوهر، و اگر آن را با تعین مرتبه‌اش اعتبار کنیم می‌شود زمان. آنوقت اینجاست که آن حرف معروفش را می‌گوید، که «فللطبیعة امتدادان»؛ یعنی پس طبیعت دارای دو بُعد است: یکی بعد مکانی که خودش به سه قسم طول و عرض و عمق تقسیم می‌شود، و

[١] . يعنی اين كه تقدم و تأخر مراتب زمان ذاتی است.

[٢] . يعنی بدون اينكه در نظر بگيريم متناهی است يا نامتناهی، و اگر متناهی است ابعادش چقدر است.

[٣] . يعنی تعينی كه در خارج وجود دارد.