اینجاست که یکی از اشکالات حاجی عود می‌کند. حاجی می‌گوید: این مناقشه شما به یک معنا مناقشه لفظی است. قدما گفته‌اند «حرکت وضعی رابط است»، بعد شما مفهوم حرکت را تحلیل کردید به امر نسبی و اضافی و گفتید «حرکتْ موجود است به وجود منشأ انتزاع، و به امر انتزاعی مستقلا جعل تعلق نمی‌گیرد». بله، اگر بخواهیم مطلب را بشکافیم حرف شما درست است، ولی اصل مقصود چیز دیگری است؛ اصل مقصود قدما این است که وقتی می‌گوییم «فلک حرکتِ وضعی دائم دارد» به معنی این است که فلک یک وضع متجدد دائم دارد. شما قبول دارید که متحرک (یعنی فلک) وجود حقیقی دارد و نیز قبول دارید که ما فیه الحرکة (یعنی وضع فلک؛ چون حرکتْ حرکتِ وضعی است) از معقولات اولیه است و وجود حقیقی دارد، بعد می‌گویید: از اینکه متحرک در هر آنی فردی از وضع را داشته باشد، حرکت انتزاع می‌شود، یا به عبارت دیگر: از اینکه یک جسم وضع تدریجی و وجود تدریجی داشته باشد حرکت انتزاع می‌شود. پس بالاخره یک وضع متجدد دائمی اینجا وجود دارد. بنابراین ما نمی‌گوییم: حرکتْ رابط است، بلکه می‌گوییم: وضع متجددِ دائم رابط است.

جواب این اشکال حاجی باشد برای بعد که برای بررسی مجدد ایراد اول آخوند برمی‌گردیم[١] .

این بود ایراد اول آخوند به بیان قدما در ربط حادث به قدیم، که ایراد مهمی است و تکرار کردیم تا در ذهنها باقی بماند چون بعد هم باید روی آن تأکید کنیم.

اشاره‌ای دوباره به ایراد سوم آخوند به بیان قدما در ربط حادث به قدیم

ایراد سوم ایشان که باز مورد اعتراض همگی واقع شده است و باید روی آن دقت کنیم این است: اینکه شما گفته‌اید «حرکت رابط است» بر این اساس است که حرکتْ از یک جهت یک امر ثابت باقی قدیم است. اشکال این است که اصلا حرکت از آن جهت که حرکت است جنبه دوام ندارد، بلکه حرکت حدوث بعد از حدوث و حدوث علی‌الاتصال است. پس این مطلب از اساس غلط است، چون این گونه نیست که حرکت از یک حیث دائم و باقی باشد و از حیث دیگر حادث و متجدد، حرکت دو حیث ندارد، بلکه یک حیث

[١] . [اين ايراد حاجی سبزواری، در درس قبل جواب داده شده است.]