مرحوم آخوند در جواب اشکالی که در این «بحثٌ و تحصیلٌ» مطرح شد می‌گوید : این سؤال در قابل و مقبول‌هایی قابل تصور است که قابلیت و مقبولیت، به همان معنای دقیقی که در باب موضوع و عرض مطرح است، خارجیت داشته باشد و وجود قابل غیر از وجود مقبول باشد، و الّا اگر ما صورتِ بما هی صورةٌ و ماده بما هی مادةٌ (یعنی هیولای اُولی) را در نظر بگیریم، اصلا در ظرف خارج قابلیت و مقبولیتی نیست، چون خارجیتِ قابلیت و مقبولیت فرع بر این است که برای قابل تحصل مستقلی از مقبول قائل باشیم.

تکمیل مطلب آخوند در ربط حادث به قدیم

حرف مرحوم آخوند در باب ربط حادث به قدیم این بود که[١] : فقط جوهر متغیر

بالذات می‌تواند رابط حادث و قدیم باشد. ایشان به کلام دیگران که گفته‌اند «حرکت وضعی فلک (که از حرکات عرضیه است) رابط است» اشکال کرد. اشکال ایشان در واقع نیمی از مطلب بود و اگر ایشان مطلب دیگری را که از حرفهای خودشان است اضافه کرده بودند ]بهتر بود.[ آن مطلب این است: ما در باب ربط حادث به قدیم و ربط متغیر به ثابت، نیازمند به امری هستیم که به جعل بسیط قابل جعل باشد و در عین اینکه به جعل بسیط قابل جعل است امری باشد که از یک جنبه حادث است و از جنبه دیگر قدیم. در حرکت عرضیه‌ای که شما[٢] در نظر گرفتید اگر بخواهیم نفس حرکت را یک پدیده مستقل در مقابل ما فیه الحرکه و موضوع بدانیم مثل این است که «حدوث» را امری مستقل در مقابل حادث بدانیم، در حالی که «حدوث» پدیده مستقلی در مقابل حادث نیست بلکه همان وجود بعدالعدمِ حادث است. حرکت هم وجود و حدوث بعدالعدم تدریجی است. ما به حرکات عرضیه ]و به طور کلی[ به مفهوم حرکت به عنوان یک پدیده مستقل در عالم نمی‌توانیم نگاه کنیم؛ نمی‌توانیم بگوییم در عالم اشیائی (مثل انسان و درخت و اسب و رنگ و عدد)

[١] . ما هنوز گوشه و كنار مطلب ايشان را جمع نكرده‌ايم، در اين بين مطالبی می‌گوييم كه در ذهنها باقیبماند.

[٢] . [خطاب به شيخ و امثال او.]