گفته‌اند: آنچه که در ذهن است ماهیت شیء خارجی است به حمل اوّلی، نه به حمل شایع؛ به عبارت دیگر: امر ذهنی عین ماهیت شیء خارجی هست، ولی مصداق ماهیت شیء خارجی نیست، و بینهما بونٌ بعید.

در بعضی از معانی معقوله اشکال قوی‌تر و شدیدتر می‌شود. حاجی در حاشیه تعبیر خوبی کرده‌اند، گفته‌اند: «در سایر اشیاء اختلاف وجود ذهنی با وجود عینی نظیر اختلاف لابشرط و بشرط شیء است ولی در بعضی موارد اختلاف وجود ذهنی با وجود عینی از قبیل اختلاف بشرط لا و بشرط شیء است»؛ یعنی خیلی تباین دارند؛ مثل تصور عدم[١] . آیا وقتی که ما عدم را تصور می‌کنیم عدم را تصور کرده‌ایم یا تصور نکرده‌ایم؟ فرض این است که تصور کرده‌ایم. «عدم را تصور کرده‌ایم» یعنی چه؟ یعنی در ذهن خودمان به عدم وجود داده‌ایم. پس عدم وجود پیدا کرده است. ببینید چقدر تفاوت است میان آنچه که ما مصداق عدم اعتبار می‌کنیم[٢] و آنچه که ما به عنوان عدم در ذهن داریم! امور دیگری هم هست که از همین قبیل است و معقول آنها مضادّ است با نحوه وجود عینی آنها و حتی با نحوه وجود حسی و خیالی‌شان. مثلا مقادیر چنین‌اند؛ مقدار و کمیت در خارج وجود دارد، و در حس و خیال هم وجود پیدا می‌کند؛ یعنی مثلا وقتی شما این مدرسه را در ذهن خودتان می‌آورید، آن متصوَّر شما دارای همین ابعاد (طول و عرض و عمق) است، و حتی متصف می‌شود به اکبریت و اصغریت، یعنی متخیل شما گاهی بزرگتر است و گاهی کوچکتر[٣] . ولی شما مفهوم کلی مقدار را هم تعقل می‌کنید[٤] ، مثل وقتی که می‌گویید «موضوع علم هندسه مقدار است». در اینجا شما کلی مقدار را تعقل کرده‌اید و کلی مقدار تقدّر ندارد؛ چون ثابت شده است که هیچ مفهوم کلی دارای تقدر نیست. پس مفهوم کلی مقدار در ذهن شما مجرد از مقدار است؛ یعنی در عین اینکه مقدار است، غیر متقدّر و مجرد از مقدار است. پس ببینید معقول آن با محسوسش چقدر تفاوت دارد!

حرکت، زمان و قوه نیز اموری هستند که وجود معقولشان با وجود محسوس و عینی‌شان صد درصد تباین دارد؛ چون همین که مثلا حرکت را تعقل کردیم، تعقل مساوی است با ثبات (یعنی لاحرکة)؛ یعنی در عین اینکه حرکت ذهنی ما معقولِ حرکت است،

[١] . البته مثال عدم را اينجا ذكر نكرده‌اند.

[٢] . عدمْ مصداق عينی ندارد.

[٣] . مثل موقعی كه اتاقی را و خانه‌ای را كه بر آن اتاق مشتمل است، تصور می‌كنيد.

[٤] . در مثالهای قبل (مدرسه و اتاق) مصداق مقدار را تصور كرده بوديد.