حاجی درست برعکس مرحوم آخوند، به حرف قدما برگشته و این خیلی عجیب است. حاجی، هم در منظومه و هم در تعلیقات اسفار می‌خواهد حرکت توسطی را امری عینی بداند و حرکت قطعی را امری خیالی.

مبنای علامه طباطبایی در حرکت قطعیه و توسطیه

آقای طباطبایی هم مانند مرحوم آخوند به هردو حرکت قائلند ولی به نظر می‌رسد که حرکت توسطی به معنایی که ایشان اعتبار می‌کنند با حرکت توسطی به معنایی که آخوند و حتی قبل از آخوند اعتبار کرده‌اند متفاوت است؛ یعنی آنچه ایشان می‌گویند، این حرکت توسطی ]به تعبیر دیگران[ را اثبات نمی‌کند، بلکه چیز دیگری را اثبات می‌کند[١] .

قسم سوم مصداق واقعی عینی ندارد

آنچه من می‌خواهم عرض کنم این است که اگر ما این حدوث به معنی سوم را که فخر رازی انکار کرده است انکار کنیم در عین اینکه حرف شیخ و مرحوم آخوند را هم قبول کنیم به جایی ضرر نمی‌خورد. غیر از حرکت توسطی، چیزهایی که امثال شیخ آنها را دفعی‌الحدوث و مستمرالبقاء می‌دانند از نوع اعدام‌اند. می‌دانیم که عدم، امری اعتباری است. در واقع به جای اینکه بگوییم «عدم «آن» چه نحوه وجودی دارد» باید بگوییم چه نحوه وجودی برایش اعتبار می‌شود؛ یعنی چه نحو نفس‌الامریت برایش اعتبار می‌شود. بحث ما درباره این است که اشیاء در عالم زمان و زمانیات چه نحو حدوثی دارند و اگر بحث درباره امور عینی واقعی وجودی است شامل اعدام نمی‌شود. اعدام در واقع وجود ندارند که بگوییم «تحقق این عدم آیا در «آن» است یا در زمان؟» آخر برمی‌گردد به اینکه برای اشیاء عدم اعتبار می‌شود: برای «آن» عدم اعتبار می‌شود، برای آنی عدم اعتبار می‌شود، برای زمان عدم اعتبار می‌شود و برای زمانی هم عدم اعتبار می‌شود. تحقیق ما باید به این نحو باشد که هرکدام از این اعدام چگونه اعتبار می‌شود. آنوقت حرف شیخ به این معنا درست است که عدم «آن» به صورت امری دفعی و زمانی اعتبار می‌شود، نه آنی.

اگر فخر رازی بخواهد بگوید «این عدم حتی قابل اعتبار هم نیست» حرفش درست

[١] . توضيح مبنای ايشان باشد برای بعد.